کتاب مسئولیت روشنفکر اثر محمدحامد الاحمری، ترجمه محمد اجاقی، انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل

کتاب «مسئولیت روشنفکر» اثری است از محمد حامد الاحمری، مورخ، نویسنده و متفکر برجسته اهل عربستان. عنوان «خیلی دور، خیلی نزدیک» شاید بهترین توصیف برای رابطه ما و همسایگانمان در منطقه غرب آسیا باشد. همسایگی الزاماً به معنای قرابت و نزدیکی نیست؛ چه‌بسا در بسیاری از موارد، عاملی برای رقابت، نزاع و حتی دوری بوده است. بااین‌حال، ای‌کاش رابطه ایران با جوامع پیرامونی‌اش تنها در سطح رقابت باقی می‌ماند. اگر نگاهی به رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی عرب‌زبان بیندازیم – جز معدودی رسانه وابسته به محور مقاومت – با انبوهی از تصورات نادرست و حتی مضحک درباره ایران و انقلاب اسلامی مواجه می‌شویم. این برداشت‌های سطحی تنها در میان توده‌ها وجود ندارد؛ بلکه بسیاری از نخبگان سیاسی و اجتماعی آن جوامع نیز شناخت درستی از ایران ندارند. متقابلاً، جامعه ایرانی و نخبگان ما نیز تصویر روشنی از همسایگان خود ندارند. به همین دلیل، گویی در دو دنیای متفاوت زیست می‌کنیم. این شکاف شناختی در ابعاد مختلف فرهنگی، سیاسی و فکری دیده می‌شود. در فهم جریان‌های اندیشه‌ای، در درک منطق تصمیم‌گیری حکومت‌ها، و حتی در شناخت سبک زندگی مردم، فاصله‌ای عمیق میان ما و آنان وجود دارد. این فاصله، در حالت طبیعی می‌تواند با تعامل و گفت‌وگو کاهش یابد، اما متأسفانه چنین گفت‌وگوهایی هنوز به‌اندازه کافی ارزش‌گذاری نشده است. اگر هنوز از آرمان «امت واحده اسلامی» ناامید نشده‌ایم، پرداختن به این موضوعات می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگو و نقطه آغاز تفاهم‌های عملی باشد. درست است که گفت‌وگو به‌تنهایی اختلافات ریشه‌دار را از میان نمی‌برد، اما بی‌تردید، نخستین گام برای شکل‌گیری همکاری‌ها و اقدامات مشترک در جهان اسلام، همین گفت‌وگوها و شناخت‌های متقابل است. در این راستا، «پژوهشکده تمدن توحیدی» وابسته به حوزه علمیه قم، تلاش کرده است تا سهمی در این مسیر ایفا کند و با گروه‌های گوناگونی از اندیشمندان اسلامی در جهان اسلام ارتباط برقرار سازد. بخشی مهم از این تعاملات به «اسلام‌گرایان سنی» اختصاص دارد؛ جریانی که حضور مؤثری در کشور قطر دارد. یکی از چهره‌های شاخص این جریان، دکتر محمد حامد الاحمری است. الاحمری، مدیر «منتدی العلاقات العربیة و الدولیة» و از متفکران سعودی‌الاصل است که تابعیت قطری دارد. او از طیف اسلام‌گرایان اهل تسامح محسوب می‌شود که معمولاً رویکرد مثبتی نسبت به تقریب مذاهب دارند و در صورت نبود موانع سیاسی، آماده گفت‌وگو و تعامل‌اند. دغدغه اصلی او، شناخت بی‌واسطه و واقع‌بینانه از ایران است؛ شناختی فارغ از برداشت‌های رایج و گاه مغرضانه‌ای که در میان برخی از اهل سنت وجود دارد. او در یکی از آثار خود با عنوان «العرب و ایران؛ مراجعة فی التاریخ و السیاسة» به بررسی و بازخوانی تاریخ و روابط میان اعراب و ایران پرداخته و تلاش کرده است نقاط ابهام این رابطه را روشن سازد. در کتاب «مسئولیت روشنفکر» که ترجمه‌ای از اثر عربی او با عنوان «مسئولیة المثقف» است، می‌توان بازتابی از نگاه متسامحانه و حقیقت‌جوی او را مشاهده کرد. او در این کتاب، با نگاهی نقادانه به نقش و عملکرد روشنفکران می‌پردازد و بحران کنونی اندیشه در جهان اسلام را نتیجه رفتار نادرست همین قشر می‌داند. ذهن دغدغه‌مند الاحمری در این اثر، باب تازه‌ای برای گفت‌وگوی عالمانه و تعامل اندیشه‌ای میان جوامع مسلمان می‌گشاید.