کتاب شرفنامه اثر نظامی گنجوی، انتشارات امیرکبیر

تصحیح تازه‌ای از منظومه «شرفنامه» اثر نظامی گنجوی با ویرایش بهروز ثروتیان، به‌تازگی از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. مجموعه «پنج گنج» نظامی با تصحیح ثروتیان از آثار شاخص همین ناشر است که در روزهای اخیر با تجدید چاپ عناوین «اقبالنامه»، «مخزن‌الاسرار» و «هفت‌پیکر» در قالب نسخه‌های چاپ چهارم بار دیگر در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است. دو منظومه «خسرو و شیرین» و «شرفنامه» نیز به چاپ سوم رسیده‌اند. جمال‌الدین ابومحمد الیاس بن یوسف، معروف به نظامی گنجوی، در سال ۵۳۵ هجری قمری در شهر گنجه زاده شد و از شاعران هم‌عصر خاقانی به‌شمار می‌رود. او افزون بر تسلط بر شعر و ادب فارسی، بر دانش‌های گوناگون زمان خود نیز احاطه داشت. آگاهی ژرف نظامی از نجوم، علوم اسلامی و زبان عربی را می‌توان به‌روشنی در اشعار او دید. مشهورترین اثرش «خمسه» یا همان «پنج گنج» است که شامل منظومه‌های «مخزن‌الاسرار»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «هفت‌پیکر» و «اسکندرنامه» می‌شود. نظامی در سال ۶۱۴ هجری قمری در گنجه درگذشت. بهروز ثروتیان، پژوهشگر برجسته ادبی و نظامی‌پژوه شناخته‌شده، متولد سال ۱۳۱۶ بود و در سال ۱۳۹۱ درگذشت. او مجموعه آثار نظامی گنجوی را به‌طور کامل تصحیح کرده است. «شرفنامه اسکندری» از دید ثروتیان افسانه‌ای تاریخی محسوب می‌شود. نظامی این منظومه را با الهام از زندگی اسکندر مقدونی سروده و آن را با رمز و رازهای شاعرانه آمیخته است. اسکندر، پسر فیلقوس (فیلیپ دوم)، در سال ۳۵۶ پیش از میلاد در مقدونیه به دنیا آمد و ارسطو، فیلسوف بزرگ یونان، تربیت او را بر عهده داشت. وی در بیست‌سالگی بر تخت سلطنت نشست و پس از شورش مردم، به سرکوب آن‌ها پرداخت و شهر تب را ویران کرد. در طول تاریخ، «اسکندرنامه»‌های متعددی پدید آمده‌اند. یکی از آن‌ها در دوران صفویه نوشته شده و در آن، اسکندر و ذوالقرنین یک شخصیت واحد معرفی شده‌اند. این اثر که بارها در ایران چاپ و منتشر شده، به منوچهرخان حکیم نسبت داده می‌شود. «اسکندرنامه» دیگری نیز از فضل‌الله استرآبادی باقی‌مانده که در حدود ۶۲۵ بیت سروده و به زبان فرانسه ترجمه شده است. همچنین نسخه‌ای کهن‌تر از قرن ششم هجری یا پیش‌تر، احتمالا در روزگار سامانیان نوشته شده است. این متن در اصل عربی بوده و داستانی خیالی درباره اسکندر روایت می‌کند که او را با ذوالقرنین یکی می‌داند. بر پایه نظر پژوهشگران، نظامی گنجوی در نگارش «اسکندرنامه» خود از این نسخه و نیز از «تفسیر میبدی» درباره ذوالقرنین بهره گرفته است. گفته می‌شود وی در خلق این منظومه نگاهی انتقادی نسبت به شاهنامه فردوسی نیز داشته است. «اسکندرنامه» نظامی در بحر تقارب (فعولن، فعولن، فعولن، فعولن، فعول یا فعل) سروده شده و موضوع اصلی آن را جنگ تشکیل می‌دهد. نظامی اثر خود را «شرفنامه» نامید تا در برابر شاهنامه، اثری ضدحماسی بیافریند. در حالی که آثار حماسی به ستایش نبردها، مردانگی‌ها و دفاع از سرزمین و فرهنگ ملی می‌پردازند، در «شرفنامه» یک پادشاه بیگانه در نقش منجی معرفی می‌شود. به گفته بهروز ثروتیان، تفاوت نظامی با روایتگرانِ خیال‌پرداز این است که او تمامی سروده‌های خود را به راز و رمز و اندیشه‌های ژرف شاعرانه آراسته است. متن «شرفنامه» از شصت‌ویک بند تشکیل شده است. پس از آن، توضیحاتی از سوی مصحح درباره هر بند به‌صورت جداگانه آورده شده است. بهروز ثروتیان معتقد است نظامی در این منظومه در پی اثبات کروی بودن زمین است و بیان می‌کند که شرق (چین) و غرب (اسپانیا) را آب دربر گرفته، در قطب شمال آفتاب دیده نمی‌شود و جنوب عربستان نیز در میان آب‌ها قرار دارد. او در «شرفنامه» جغرافیای تاریخی جهان در قرن ششم هجری را با دقت توصیف کرده و فرهنگ ملت‌های چین، هند، بربر، ایران، یونان، روس و عرب را به‌خوبی معرفی می‌کند. نظامی در بخشی از «شرفنامه» ریشه اصلی جنگ‌ها را در مسائل اقتصادی می‌داند و نتیجه می‌گیرد که همه نبردها در اصل برای انتقال گنج و ثروت از خزانه یک کشور به کشور دیگر صورت گرفته‌اند.