کتاب پیشرفت و عقلانیت در علم اثر مجموعهٔ نویسندگان و پل فایرابند، ترجمه محمدرضا اسمخانی، انتشارات نشر کتاب پارسه

تاریخ علم معمولاً به‌عنوان روایت توسعه‌ی برترین و موفق‌ترین نظریه‌های علمی تصویر می‌شود. اما پرسش مهم این است که آیا برتری و موفقیت یک نظریه علمی به معنای هم‌زمان عقلانی بودن آن نیز هست؟ اساساً در رقابت میان نظریه‌های علمی و هنگام ارزیابی آن‌ها، عقلانیت چه جایگاهی دارد؟ همین پرسش‌های ظاهراً ساده، بحث‌های گسترده و چالش‌های فراوانی را در فلسفه علم معاصر پدید آورده است. یکی از مهم‌ترین آن‌ها این است که آیا علم ذاتاً فعالیتی عقلانی محسوب می‌شود یا خیر. و اگر پاسخ مثبت باشد، عقلانیت علمی را چگونه می‌توان با تکیه بر قضاوت تاریخی صورت‌بندی کرد و معیارهای آن را بازشناخت؟ اما پیامدهای این بحث به همین‌جا محدود نماند و به حوزه‌های دیگری نیز کشیده شد. یکی از مهم‌ترین آن‌ها موضوع «پیشرفت علم» بود. بدیهی می‌نمود که تاریخ علم نشان‌دهنده نوعی پیشرفت خطی و ساده از نظریه‌های قدیمی به سوی نظریه‌های جدیدتر است. با این حال، این تصور بدیهی به‌تدریج به چالش کشیده شد. در نتیجه، ضرورت یافت تا تعریفی روشن و دفاعی نظری برای اصل ایده‌ی پیشرفت علمی ارائه شود و جایگاه آن در تاریخ و فلسفه علم بازاندیشی گردد. کتاب حاضر مجموعه‌ای از مقالات برجسته در دو حوزه‌ی به‌هم‌پیوسته‌ی «عقلانیت علمی» و «پیشرفت علم» را دربر دارد؛ مقالاتی که نه‌تنها به بررسی این مسائل بنیادین می‌پردازند، بلکه نشان می‌دهند فلسفه علم و تاریخ علم به‌گونه‌ای جدایی‌ناپذیر درهم تنیده‌اند و فهم یکی بدون دیگری ناقص خواهد بود.