کتاب دنباله جستجو در تصوف ایران اثر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات امیرکبیر

**دنباله جستجو در تصوف ایران** نوشته عبدالحسین زرین‌کوب (۱۳۰۱–۱۳۷۸ش)، اثری است تکمیلی بر کتاب مشهور **جستجو در تصوف ایران**. زرین‌کوب در این کتاب به بررسی سیر متأخر تصوف در ایران می‌پردازد و جریان‌ها، شخصیت‌ها و اندیشه‌هایی را معرفی می‌کند که نسبت به چهره‌های شناخته‌شده‌تر جلد نخست، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. در این کتاب، به جای شخصیت‌هایی چون بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، حلاج یا مولوی، تمرکز بیشتر بر فرقه‌ها و نقش‌بندان متأخر است. نویسنده به معرفی و تحلیل سلسله‌هایی همچون **کبرویه** ـ بنیان‌گذار آن «شیخ نجم‌الدین کبری» ـ و **سهروردیه** ـ منتسب به شیخ ابونجیب عبدالقادر سهروردی و یا شاگرد برجسته‌اش شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی (متوفی ۶۳۲ق) ـ می‌پردازد. همچنین مکاتب و طریقت‌هایی نظیر **مکتب ابن‌عربی، نوربخشیه، مکتب اصفهان، ذهبیه، نعمت‌اللهیه و نقشبندیه** که در کتاب نخست کمتر به آن‌ها پرداخته شده بود، در این دنباله با جزئیات بیشتری شرح داده می‌شوند. زرین‌کوب در **دنباله جستجو در تصوف ایران** تنها به معرفی سلسله‌ها و شخصیت‌ها بسنده نمی‌کند، بلکه کوشیده است تصویری تحلیلی از نقدها و مباحث نظری پیرامون تصوف ارائه دهد. به همین دلیل بخشی از کتاب به **نقدهای مخالفان تصوف** اختصاص دارد؛ نقدهایی که از سوی علمای متشرع، اندیشمندان متجدد و حتی برخی صوفیان مطرح شده است. فصل دیگری از کتاب به **نهضت‌های صوفیانه** می‌پردازد. زرین‌کوب در این بخش جریان‌هایی چون **سربداران، حروفیه و صفویه** را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد برخلاف تصور رایج، صوفیان همواره از متن جامعه جدا نبوده‌اند و در تحولات اجتماعی و سیاسی نیز نقش داشته‌اند. بخش مهم دیگری از کتاب به **رابطه تصوف و فلسفه اسلامی** اختصاص دارد؛ به‌ویژه تأثیر آراء **نوافلاطونیان** که هم در سیر فلسفه اسلامی و هم در تطور اندیشه‌های صوفیانه ایران جایگاهی تعیین‌کننده یافته است. در فصل پایانی نیز زرین‌کوب به تفصیل درباره **ابن‌عربی**، اندیشه‌های عرفانی و فلسفی او و همچنین شارحان و ادامه‌دهندگان مکتب وی سخن می‌گوید. این مجموعه در مجموع، تصویری جامع از جریان‌های کمتر شناخته‌شده تصوف در ایران ارائه می‌دهد و می‌کوشد ابعاد فکری، اجتماعی و فلسفی این سنت را در دوران متأخر روشن‌ سازد.