کتاب مهاجرت نخبگان اثر رضا صالحی امیری، انتشارات نشر ثالث

بر اساس گزارش بین‌المللی مهاجرت، در سال ۲۰۰۰ بیش از ۱۷۰ میلیون مهاجر در سطح جهان وجود داشت و این رقم در سال ۲۰۲۰ به بیش از ۲۸۰ میلیون نفر رسید. مهاجرت هنگامی که با امید بازگشت همراه باشد، به‌معنای «گردش نخبگان» است و می‌تواند فرصتی ارزشمند برای کشور مبدأ به شمار آید؛ اما در صورتی که بازگشتی در کار نباشد، این پدیده به «فرار نخبگان» تبدیل شده و تهدیدی جدی تلقی می‌شود. طبق آمار صندوق بین‌المللی پول در سال ۲۰۰۹، ایران در میان ۹۱ کشور در حال توسعه، رتبه نخست مهاجرت نخبگان را به خود اختصاص داده است. در این گزارش، بیکاری، پایین بودن سطح درآمد استادان و نخبگان، نارسایی‌های مالی و اداری، کمبود امکانات تخصصی علمی و بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی از مهم‌ترین دلایل مهاجرت ایرانیان عنوان شده و همین عوامل ایران را در جایگاه اول مهاجرت در سطح جهانی قرار داده است. طی شش دهه گذشته، موج‌های متعددی از مهاجرت در ایران با انگیزه‌ها و زمینه‌های متفاوت شکل گرفته است. در دهه پنجاه، تحصیل و کسب دانش در کشورهای پیشرفته و باثبات هدف اصلی مهاجران بود. در دهه شصت، وقوع انقلاب و جنگ، همراه با ناامنی‌های ناشی از آن، موج بزرگی از خروج را به دنبال داشت. دهه هفتاد با ضرورت کادرسازی برای بازسازی کشور و همزمان تنش‌های سیاسی و اجتماعی داخلی همراه شد. در دهه هشتاد، پدیده «مهاجرت مغزها»، جذب گسترده دانشجویان توسط مراکز علمی و دانشگاهی جهان و همچنین تنش‌های پس از انتخابات ۱۳۸۸ رخ داد. در دهه نود، افزایش بی‌رویه فقر، بیکاری، حاشیه‌نشینی و تورم بر شدت مهاجرت افزود. در آغاز قرن جدید نیز شورش‌های اجتماعی و ناپایداری‌های سیاسی منجر به موج تازه‌ای از مهاجرت زنان، جوانان، دانشجویان و نخبگان شد. نتایج پیمایش «رصدخانه مهاجرت ایران» در بهار و تابستان ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که مهم‌ترین دلایل مهاجرت در ایران کنونی عبارت‌اند از: شیوه حکمرانی و مدیریت کشور، بی‌ثباتی اقتصادی، فساد ساختاری، تحریم‌ها، نوسانات بازار ارز، تورم و شرایط دشوار اقتصادی. طبق این پیمایش، بیش از ۶۰ درصد تمام گروه‌های مورد مطالعه – به‌جز پزشکان و پرستاران – تمایل «زیاد» یا «خیلی زیاد» به مهاجرت دارند. این تمایل در میان کارکنان، مدیران میانی، کارآفرینان و مدیران ارشد به حدود ۷۰ درصد می‌رسد. در این کتاب تلاش شده است عوامل و ریشه‌های موثر در خروج نخبگان علمی، ورزشی، هنری، اقتصادی، پزشکی و فناوری از کشور به‌صورت دقیق شناسایی و اولویت‌بندی شود. همچنین سیاست‌ها و راهکارهایی برای مقابله با پدیده مهاجرت نخبگان و کاهش پیامدهای آن پیشنهاد شده است.