کتاب مشروطه‌خواه لیبرال: سیدحسن تقی زاده‏‫ اثر مجموعهٔ نویسندگان و ایرج افشار، انتشارات اگر

سید حسن تقی‌زاده (زادهٔ ۵ مهر ۱۲۵۷ در تبریز – درگذشتهٔ ۸ بهمن ۱۳۴۸ در تهران)، از رهبران برجستهٔ جنبش مشروطه ایران و از رجال سیاسی تأثیرگذار و بحث‌برانگیز معاصر بود. او علاوه بر فعالیت‌های سیاسی، در عرصهٔ دیپلماسی، فرهنگ و دانش نیز نقش مهمی ایفا کرد و همواره شخصیتی دوگانه به شمار می‌رفت؛ گروهی به شدت هوادار و موافق او بودند و در مقابل، مخالفانی از طیف‌های گوناگون نیز داشت. تقی‌زاده مدتی ریاست مجلس سنای ایران را بر عهده داشت. هرچند منابع متعددی دربارهٔ او منتشر شده‌، اما همچنان بخش‌هایی از زندگی سیاسی و فکری او ناشناخته یا کمتر شناخته شده باقی مانده است و همین امر سبب استمرار مجادلات پیرامون او شده است. سرانجام این سیاستمدار پیچیده در هشتم بهمن ۱۳۴۸، در سن ۹۱ سالگی، چشم از جهان فروبست و در آرامگاه ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد. وی تا پایان عمر در کنار همسر خود زیست و فرزندی نداشت. ### فعالیت‌های علمی و فرهنگی سید حسن تقی‌زاده در حوزهٔ علمی و فرهنگی فعالیت‌های گسترده و متنوعی داشت. پژوهش، تألیف، روزنامه‌نگاری، تدریس، خطابه و سخنرانی، کتاب‌شناسی، حمایت از فعالیت‌های علمی و فرهنگی به پشتوانهٔ جایگاه سیاسی، مشارکت در تأسیس و سازماندهی نهادهای علمی و فرهنگی و همچنین ارائهٔ مشاوره در این حوزه‌ها از جمله مهم‌ترین فعالیت‌های او به شمار می‌رود. فهرستی تفصیلی از آثار او در «یادنامهٔ تقی‌زاده» گردآوری شده است. بخش قابل توجهی از نوشته‌ها و یادداشت‌های او، چه به زبان فارسی و چه به زبان‌های خارجی، به کوشش ایرج افشار به چاپ رسیده است. افزون بر این، مجتبی مینوی که از علاقه‌مندان تقی‌زاده بود، در مقاله‌ای مفصل کتاب‌ها، خطابه‌ها و مقالات برجستهٔ او را معرفی و بررسی کرده است. ### آثار و تحقیقات از میان آثار تحقیقی تقی‌زاده، پژوهش‌های او در زمینهٔ گاه‌شماری، تاریخ تقویم و نجوم در ایران، بررسی تاریخ آیین‌ها و مذاهب کهن به ویژه آیین مانی، مطالعات دربارهٔ تاریخ عرب جاهلی هم‌زمان با ظهور اسلام، و تحقیقات پیرامون فردوسی و ناصرخسرو جایگاه ویژه‌ای دارد و همواره مورد توجه محققان قرار گرفته است. خاورشناسان غربی که به آثار دانشمندان ایرانی با نگاهی محتاطانه می‌نگریستند، در میان پژوهشگران ایرانی تنها برای محمد قزوینی و سید حسن تقی‌زاده جایگاه علمی متمایزی قائل بودند. ### تدریس و حضور دانشگاهی تقی‌زاده سابقه‌ای ارزشمند در تدریس دانشگاهی داشت. او مدتی در دانشگاه کمبریج بریتانیا و به‌صورت کوتاه در دانشگاه کلمبیای آمریکا فعالیت کرد. همچنین برای مدتی طولانی در دانشکدهٔ معقول و منقول دانشگاه تهران (الهیات کنونی) به تدریس اشتغال داشت. موضوعات درسی او شامل زبان فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران، تاریخ عرب در اوایل اسلام، تاریخ ادیان ملل باستانی و تاریخ علوم اسلامی بود. متن خطابه‌ها و درس‌گفتارهای او بعدتر در مجموعه آثارش منتشر شد. سید حسن تقی‌زاده را می‌توان یکی از چهره‌های چندبعدی تاریخ معاصر ایران دانست؛ سیاستمداری پرچالش و در عین حال دانشمندی پرکار که هم بر جریان سیاسی ایران اثر گذاشت و هم بر پیشرفت‌های علمی و فرهنگی.