کتاب از مغانه پارسی تا مجون تازی اثر حسین ایمانیان، انتشارات نشر نی

می‌توان گفت برخی جریان‌های ایرانی، همچون ملامتیه و قلندریه، در مسیر تاریخی خود از ایران پیش از اسلام تا سده‌های میانی هجری، با دگرگونی‌هایی همراه بوده‌اند. این جریان‌ها ابتدا در سده‌های نخست هجری از ایستگاه «مجون» یا «مجانه» در بصره، کوفه و بغداد عبور کردند. سپس در سده‌ی سوم و چهارم هجری، در مواجهه با آموزه‌های دینی و ذوق و سلیقه‌ی تصوف و شریعت، به گرایشی نزدیک به عرفان اسلامی روی آوردند و نام «ملامتیه» گرفتند. اما در ادامه، در دوره‌های میانی، بار دیگر از تصوف اسلامی فاصله گرفتند و با بازگشت به ریشه‌های کهن ایرانی و اندیشه‌های «مجانه»، عنوان «قلندریه» را به خود اختصاص دادند. شباهت آوایی و ساختاری واژه‌های «مجون» و «مجانه» در زبان عربی با «مغانه»‌ی فارسی، نشان‌دهنده‌ی توجه فرهنگ‌نویسان نخستین عرب‌زبان به غیرعربی‌بودن این واژه است. هم‌چنین هماهنگی باورها و رفتارهای گروه ماجنان در ادبیات عربی با آیین‌های زرتشتی و سنت‌های مغان، این دیدگاه را تقویت می‌کند که «مجانه» در واقع شکل عربی‌شده‌ی «مغانه»‌ی فارسی و شعر مجون، بازتابی از ادبیات مغانه بوده است. دلبستگی و شیفتگی ماجنان به آیین‌های زرتشتی و سنّت‌های مغانگی، و نه آموزه‌های اسلامی، سبب شد گفتار و کردار آنان با تعبیر «زندقه» معرفی شود؛ اصطلاحی که یادآور «کفر مغ» در متون و نوشته‌های فارسی است.