کتاب انقلاب بدون انقلابیون اثر آصف بیات، ترجمه علیرضا صادقی (1345)، انتشارات شیرازه

انقلاب‌های دهه‌ی ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۷۰ میلادی) نتایجی به بار آوردند که سرخوردگی و ناامیدی عمیقی را در میان جوامع مختلف ایجاد کرد؛ ناامیدی‌ای که آثار و پیامدهای آن تا امروز، در آغاز هزاره‌ی سوم نیز همچنان مشهود است. آن انقلاب‌ها، چه از درون و چه از بیرون، با شکست مواجه شدند و در نهایت به دهه‌ها اختناق، سرکوب و غوغاسالاری سرمایه‌سالارانه انجامیدند. کودتاها و ضدانقلاب‌ها نیز به پشتوانه‌ی پروژه‌های نولیبرالیستی، با مهارت تمام این روند را به ثمر رساندند. در ادامه، فروپاشی شوروی همچون نقطه‌ی پایانی بر آن سلسله انقلاب‌ها و انقلابی‌گری‌ها جلوه کرد؛ به‌گونه‌ای که حتی تصور امکان انقلاب نیز غیرممکن می‌نمود. با این همه، ناگهان خیزش‌های موسوم به «بهار عربی» ورق را برگرداندند. شمال آفریقا و خاورمیانه در سال ۲۰۱۱ به صحنه‌ی جنبش‌های مردمی گسترده‌ای بدل شدند که امواجی پرشور و غیرقابل بازگشت به همراه داشت. از همان لحظه‌ای که «طارق طیب محمد بن بوعزیزی» در ۱۴ دی ۱۳۸۹ (۴ ژانویه ۲۰۱۱) در برابر ساختمان شهرداری تونس دست به خودسوزی زد و سرانجام به حاکمیت ۲۳ ساله‌ی «زین‌العابدین بن علی» پایان داده شد، تا روزی که «حسنی مبارک» در مصر و «معمر قذافی» در لیبی سقوط کردند، جهان دریافت که حقیقت انقلاب و جوهره‌ی انقلابی‌گری همچنان زنده است؛ حتی اگر – همان‌گونه که «آصف بیات» در کتاب «انقلاب بدون انقلابیون» تأکید می‌کند – انقلابیون بدون «تصورات کلاسیک انقلابی» دست به چنین دگرگونی‌هایی زده باشند. کتاب آصف بیات، ارزش و اهمیت خود را از همین امکان دوباره‌ی تصور انقلاب می‌گیرد. او در «انقلاب بدون انقلابیون» بیش از هر چیز بر معنابخشی به بهار عربی تمرکز می‌کند و نشان می‌دهد که لحظات حیاتی گشودگی، فهم رابطه‌ی مردم و اشتیاقشان به آزادی همچنان وجود دارد. این اثر جامعه‌شناختی با تحلیلی دقیق و موشکافانه، به بررسی روند جنبش‌ها و انقلاب‌هایی می‌پردازد که نویسنده نه‌تنها به‌عنوان پژوهشگر، بلکه به‌عنوان شاهد عینی و ناظر در بطن آنها حضور داشته است. آصف بیات در این کتاب تجربه‌ها، مشاهدات، خوانده‌ها و شنیده‌های خود را از انقلاب ۱۳۵۷ ایران تا انقلاب‌های کشورهای عربی در سال‌های ۲۰۱۱، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ گردآوری کرده و به اثری جامع و مرجع بدل ساخته است. «انقلاب بدون انقلابیون» در اصل تلاشی است برای فهم چراییِ ناگزیر بودن انقلاب در زمانه‌ای که سراسر ضدانقلابی به نظر می‌رسد؛ عصری که در آن هم اقتصاد و هم ذهن و زبان، در جهت خلاف انقلابی‌گری عمل می‌کنند. اما همین جاست که بیات به پرسشی بنیادین پاسخ می‌دهد: چگونه مردمی که حتی تصور انقلاب از آنان سلب شده بود، باز هم به پا خاستند؟ او نشان می‌دهد که این ملت‌ها با وجود آنکه تصویر روشنی از پیروزی در ذهن نداشتند، موفق شدند به رهایی دست یابند. همین واقعیت، روزنه‌ای از امید می‌گشاید برای همه‌ی کسانی که در بحبوحه‌ی سرخوردگی، همچنان در جست‌وجوی نوری برای رهایی هستند.