کتاب بی‌خورشید اثر کریس مارکر، ترجمه مریم رفیعی (1363)، انتشارات گره

«بی‌خورشید» اثر تأمل‌برانگیز و عمیق کریس مارکر، فیلم‌ساز و نویسنده نامدار فرانسوی، اثری است که با هوشمندی، عناصر سفرنامه، مقاله و فلسفه را درهم می‌آمیزد. این کتاب نخستین‌بار در سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳) به‌عنوان همراهی نوشتاری برای فیلمی به همین نام منتشر شد، اما فراتر از یک مکمل سینمایی، همچون دفتر خاطراتی شخصی و درعین‌حال کاوشی فلسفی درباره زمان، حافظه و فرهنگ عمل می‌کند. مارکر در «بی‌خورشید» از سبک غیرخطی و تکه‌تکه استفاده می‌کند؛ شیوه‌ای که از نشانه‌های شاخص آثار سینمایی اوست. روایت کتاب بر پایه مجموعه‌ای از نامه‌ها، یادداشت‌ها و بازتاب‌های ذهنی است که بخش زیادی از آن‌ها پیرامون سفرهای نویسنده به نقاطی چون ژاپن، آفریقا و ایسلند شکل می‌گیرد. این روایت به‌وسیله یک خبرنگار بی‌نام ارائه می‌شود؛ شخصیتی که در قالب مراقبه‌هایی عمیق به مضامینی چون فرهنگ، فناوری و تجربه‌های انسانی می‌پردازد. نوشته‌های مارکر مرز میان فلسفه و زندگی روزمره را از میان برمی‌دارند. او با ترسیم مشاهداتی دقیق از جهان مدرن، زمان و حافظه را همچون موضوعاتی زنده و پویا بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه این دو بُعد نه تنها حقیقت گذشته را شکل می‌دهند، بلکه در فرایند بازآفرینی آن نیز دخیل‌اند. کتاب عمدتاً در برابر روایت‌های سنتی مقاومت می‌کند و به‌جای یک داستان سرراست، شبکه‌ای از تأملات فلسفی و مشاهدات درهم‌تنیده را می‌آفریند. در مرکز اندیشه مارکر، پرسش از گذر زمان قرار دارد؛ او بر این باور است که زمان هم امری فردی است و هم جمعی، و حافظه نه‌تنها به بازشناسی گذشته کمک می‌کند بلکه تصویر آن را دستخوش تحریف می‌سازد. «بی‌خورشید» همچنین به نقش فناوری و تأثیر آن بر ادراک انسان از جهان می‌پردازد، و نشان می‌دهد که چگونه رسانه‌ها با ثبت و بازنمایی لحظات، گذشته را از دریچه آگاهی جمعی بازفیلتر می‌کنند. مارکر هویت فرهنگی و پدیده جهانی‌شدن را نیز بررسی می‌کند. او در سفرهای خود به تحلیل پیوند سنت و مدرنیته می‌پردازد؛ از اندیشه تاریخی و نگاه فلسفی ژاپن گرفته تا کشاکش سنت و تغییر در آفریقا. کتاب از خوانندگان دعوت می‌کند درباره شکل‌گیری فرهنگ‌ها، تعامل آن‌ها با فناوری و نقش رسانه در ساخت خاطرات مشترک بیندیشند. «بی‌خورشید» بیش از یک کتاب، سفری فلسفی است که مخاطبان را به تأملی عمیق درباره رابطه پیچیده حافظه، زمان و فرهنگ فرامی‌خواند. کریس مارکر با زبانی شاعرانه و ساختاری موزاییکی، درکی تازه از جهان پیش روی ما قرار می‌دهد و ما را به پرسش از ماهیت واقعیت، حافظه شخصی و پویایی فرهنگ جهانی وا‌می‌دارد. همانند فیلم‌هایش، او از روایت متعارف فاصله می‌گیرد و دریچه‌ای تازه می‌گشاید تا خواننده به لایه‌های ناپیدا و گاه گمشده تجربه انسانی نزدیک‌تر شود.