کتاب رفتار درمانی اثر علیرضا تبریزی، انتشارات فراروان

علاقه به تغییر رفتار انسان‌ها پیشینه‌ای طولانی دارد و حتی به دوران انسان‌های اولیه بازمی‌گردد. انسان‌ها همواره یا در پی سلطه بر دیگر موجودات بودند یا در جست‌وجوی جلب محبت و حمایت دیگران. تجربه‌های آنان اغلب از روی هم‌زمانی دو پدیده شکل می‌گرفت و همین امر موجب می‌شد رابطه‌ای علت و معلولی میان آن‌ها تصور کنند. به این ترتیب، بسیاری از باورهای خرافی پدید آمدند. با آغاز رنسانس، اروپا شاهد دگرگونی‌های اساسی در شیوه‌های شناخت علمی و درک صحیح از پدیده‌های انسانی شد. به دنبال این تحول، مکاتب و نظریه‌های نوینی شکل گرفت که هر یک برای تبیین تغییر رفتار انسان راهکارهایی ارائه کردند. از دل این جریان، رویکردهایی چون رفتارگرایی، رفتاردرمانی و علوم مرتبط با تغییر رفتار ظهور پیدا کرد. پژوهشگران برجسته‌ای همچون اسکینر، هال و گاتری مفاهیم متنوعی را در این حوزه معرفی کردند؛ از جمله یادگیری شرطی کلاسیک، یادگیری شرطی عامل، یادگیری مشاهده‌ای، شرطی‌سازی تقابلی، یادگیری مجاورتی، فنون غرقه‌سازی و حساسیت‌زدایی. این اصطلاحات، پایه‌های علمی درک ما از سازوکارهای تغییر رفتار را شکل دادند. یکی از نمونه‌های تاریخی و جالب‌توجه در زمینه رفتاردرمانی را می‌توان در حکایتی قدیمی مشاهده کرد. در این روایت، «مستخدم کشاورز» هر روز باقی‌مانده غذای ارباب را به زیرزمین می‌برد و آن را می‌خورد. گربه‌ها مرتب به غذای او دست‌درازی می‌کردند و موجب عصبانیتش می‌شدند. روزی که مستخدم از سرفه‌های پی‌در‌پی و سرمای شدید رنج می‌برد، تصمیم گرفت برای تنبیه، گربه‌ها را داخل کیسه‌ای بیندازد و کتک بزند. او این عمل را درست هنگام سرفه کردن انجام داد و سپس گربه‌ها را رها کرد. پس از آن، هر بار که سرفه می‌کرد، حتی بدون کتک، گربه‌ها می‌گریختند. بدین ترتیب، مستخدم دریافت که سرفه می‌تواند به‌تنهایی باعث دور شدن گربه‌ها شود. این تجربه، نمونه‌ای ساده از «شرطی‌سازی» بود. امروزه، دانش رفتاردرمانی بسیار گسترده‌تر شده است. مفاهیمی مانند یادگیری شرطی کلاسیک، یادگیری شرطی عامل، یادگیری مشاهده‌ای، شرطی‌سازی تقابلی، یادگیری مجاورتی، فنون غرقه‌سازی و حساسیت‌زدایی، نه تنها در حوزه‌ی روان‌شناسی و علوم رفتاری به کار می‌روند، بلکه پایه‌ای برای درک بهتر تغییر رفتار انسان در زمینه‌های آموزشی، درمانی و اجتماعی محسوب می‌شوند.