کتاب خاطرات یک ابله سیاسی اثر یاسمینا تشانویچ، ترجمه راضیه خشنود، انتشارات ماهی

برساختن تصویری کلی از یک قوم، یک کشور یا سرزمینی صرفاً بر پایه‌ی سیاست‌های حاکمان آن، همواره ما را به مسیر نادرستی می‌کشاند. فرقی نمی‌کند در کنار فاتحان ایستاده باشیم یا شکست‌خوردگان؛ چنین نگاهی از اساس خطاست. تاریخ پرماجرای بالکان و تنوع قومی آن در قرن بیستم، شاهدی روشن بر این مدعاست. از کشتار صرب‌ها به دست رژیم اوستاشه‌ی کروات در جنگ جهانی دوم گرفته تا قتل‌عام کروات‌ها، بوسنیایی‌ها و آلبانیایی‌ها به دست صرب‌ها در دهه‌ی ۱۹۹۰، همواره یک نکته آشکار است: عاملان جنایت، حاکمان بوده‌اند نه مردم عادی. اسلوبودان میلوشویچ، رهبر صربستان و قصاب berشهرتِ «بالکان»، زاده‌ی سال ۱۹۴۱ بود؛ همان سالی که آنته پاولیچ کروات به قدرت رسید و هزاران صرب را به فجیع‌ترین شکل قتل‌عام کرد. در این میان پرسش اصلی آن است: مردم کروات مقصر بودند یا مردم صرب؟ پاسخ روشن است؛ هیچ‌کدام. مقصر اصلی، فاشیسم است. همان‌طور که جیسن استنلی می‌نویسد: «ملی‌گرایی، جانِ فاشیسم است.» زندگی زیر سلطه‌ی فاشیسم برای مردم عادی، چه در جبهه‌ی غالب و چه مغلوب، جز ترس، ویرانی و اضطراب به همراه ندارد. کتاب «خاطرات یک ابله سیاسی؛ زندگی عادی در بلگراد» گواهی از همین وضعیت است؛ یادداشت‌های روزانه‌ی زنی صرب در روزگاری که ارتش صرب به کشتار مردم بالکان مشغول بود و جهان تصویری خونریز و هیولاوار از تمام صرب‌ها می‌ساخت، در حالی‌که ناتو نیز هم صرب‌ها و هم دیگر مردمان منطقه را بی‌امان بمباران می‌کرد. در نهایت، باز هم همچون همیشه‌ی تاریخ، این غیرنظامیان بودند که قربانی می‌شدند؛ غیرنظامیان صرب، کروات، بوسنیایی، آلبانیایی و دیگران. یاسمینا تشانویچ، یکی از همین مردم عادی صرب، در یادداشت‌هایش نشان می‌دهد که نه سودای «ملت بزرگ صرب» داشت و نه خواسته‌ای جز یک زندگی ساده‌ی انسانی. او می‌نویسد: «زندگی عادی یعنی چه؟ حتی ظرف‌شستن هم برایم دغدغه‌ای فلسفی شده است. یعنی این آخرین‌بار است که ظرف می‌شویم؟ نکند سرنوشت من این باشد که باقی عمرم در غربت، ظرف بشویم؟» این یادداشت‌ها با همان عنوان طعنه‌آمیز «ابله سیاسی»، روایتی‌ست علیه تمام مدعیان عقلانیت سیاسی که اگر به‌جای رسانه و اسلحه اندکی عقل و درک تاریخی داشتند، شاید سرنوشت ملت‌ها چنین خونین رقم نمی‌خورد. فرجام آن حاکمان چه شد؟ پاولیچ کروات، زخمی و دربه‌در، در مادرید مرد؛ میلوشویچ نیز در جریان محاکمه، در زندان لاهه جان داد؛ بی‌آنکه هیچ‌یک موفق شوند رویاهای موهوم «ملت بزرگ» خود را محقق کنند. آنچه از آن‌ها به یادگار مانده، چیزی جز خون، جنگ و رذالت در تاریخ نیست.