کتاب شرح زندگانی من اثر عبدالله مستوفی، انتشارات هرمس

کتاب «شرح زندگانی من» نوشته‌ی «عبدالله مستوفی»، یکی از برجسته‌ترین رجال اداری ایران، اثری ارزشمند در حوزه‌ی تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه به شمار می‌رود. این کتاب در قالب یک خودزندگی‌نامه‌ی خواندنی، به شرح زندگی فردی نویسنده و همچنین بازتاب گسترده‌ای از معاش و مناسبات اجتماعی مردم ایران، به‌ویژه اهالی تهران در عصر قاجار و سال‌های نخستین حکومت رضاخان میرپنج می‌پردازد. بسیاری از پژوهشگران و کارشناسان، «شرح زندگانی من» را نه صرفاً یک خاطرات شخصی، بلکه «تاریخ اجتماعی و اداری قاجار» می‌دانند. عبدالله مستوفی با نثری روان، دلنشین و در عین حال دقیق، بخشی از رویدادهای مهم و رخدادهای حکومتی آن دوران را در کنار روایت زندگی خویش بازگو کرده است. او در این اثر با نگاهی تیزبین، آیین‌ها، رسوم و ویژگی‌های فرهنگی ایرانیان را به تصویر می‌کشد و هم‌زمان روایتی عاری از سوگیری شخصی ارائه می‌دهد. یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی این کتاب، بهره‌گیری هنرمندانه نویسنده از طنز، کنایه و زبانی تلخ و شیرین است که متن را جذاب و خواندنی ساخته است. همین ویژگی سبب می‌شود «شرح زندگانی من» بیش از آنکه تنها یک خودزندگی‌نامه باشد، به داستانی بلند و پرکشش شباهت پیدا کند؛ داستانی که گاه لبخند و شادی به همراه دارد و گاه با بیان ظلم‌ها و نابسامانی‌های دوره قاجار، خواننده را اندوهگین و به اندیشه‌ای عمیق وامی‌دارد. با وجود روایت‌های شیرین و شخصی نویسنده از زندگی خویش، محور اصلی کتاب همچنان «تاریخ اجتماعی و اداری قاجاریه» است. این اثر تصویری زنده از وضعیت ایران در روزگار قاجار و شیوه‌ی حکومت شاهان آن سلسله ارائه می‌دهد و فضایی از حال‌وهوای آن دوران پیش چشم خواننده می‌گشاید. نثر عبدالله مستوفی شباهت زیادی به متون هم‌عصر خود در دوره‌های قاجار و پهلوی دارد، اما در عین حال برای مخاطب امروزی نیز ساده، روان و قابل درک است. مطالعه‌ی این کتاب علاوه بر آشنایی با رویدادهای تاریخی و اجتماعی، فرصتی فراهم می‌آورد تا خواننده با واژگان، اصطلاحات و سبک زبانی ایرانِ گذشته نیز آشنا شود. بنابراین «شرح زندگانی من» نه تنها به‌عنوان یک اثر خاطره‌نویسی، بلکه به‌عنوان منبعی غنی در تاریخ‌نگاری اجتماعی ایران جایگاهی ویژه دارد.