کتاب زندگی و احوال ایرانیان اثر سمیوئل گراهام ویلسن، ترجمه شهلا طهماسبی، انتشارات کتاب پنجره‏‫

آمادگی کشیش ساموئل گراهام ویلسون برای نگارش زندگی و آداب و رسوم ایرانیان، نتیجه اقامتی چهارده‌ساله در تبریز به عنوان مبلغ هیئت پروتستان مأموریت‌های خارجی آمریکا بود. حاصل این تجربه، تصویری نزدیک و صمیمی از فرهنگ و آداب سرزمینی گسترده و متنوع است؛ فرهنگی که نه تنها در قالب کلیشه‌ها نمی‌گنجد، بلکه در هر نقطه از کشور و حتی در یک استان، جلوه‌ای متفاوت دارد. کتاب ویلسون با ساختاری منظم تدوین شده است. در بخش‌های آغازین، او «مناظر و مکان‌های بازدیدشده در مسیر ایران» را شرح می‌دهد و در فصل‌های میانی، به «زندگی مدنی، مذهبی، اجتماعی، خانگی و تجاری مردم در شهرها، روستاها و میان چادرنشینان» می‌پردازد. در فصل پایانی نیز با عنوان «برخی روش‌ها و نتایج کار تبلیغی در میان نژادهای مختلف در ایران»، به رسالت مذهبی خود اشاره می‌کند. متن کتاب چنین آغاز می‌شود: «مستقیم‌ترین راه از اروپا به ایران، از بندر آآسا در روسیه و پس از گذر از دریای سیاه و قفقاز است. در طول پنج روز سفر دریایی، دریای سیاه شهرت خود را به‌درستی نشان داد. گفته می‌شد که شب‌ها موش‌ها همچون کارناوال بر عرشه‌ها ظاهر می‌شوند و به گوش مسافران بی‌محابا نزدیک می‌شوند؛ دشواری‌هایی که زبان از بیان آن قاصر است و دلیل موجهی برای آن نمی‌توان یافت. با این حال، خود کشتی ـ جز چند ساعت ـ آرام و بدون تلاطم بود. صحنه‌ای شگفت بر عرشه‌ها پدید می‌آمد؛ زندگی اروپایی و شرقی در هم آمیخته بود. سالن‌های بالا یادآور تمدن غربی و جلوه‌ای از تجمل اروپایی بودند، در حالی‌ که عرشه‌های پایین حال و هوای شرقی و متفاوت داشتند. در میان مسافران، چهره‌های گوناگونی دیده می‌شد: ژنرالی روس با چکمه‌های بلند ولینگتنی و سردوشی‌های درخشان که آماده بود به هر زبانی سخن بگوید؛ نجیب‌زاده‌ای لهستانی که زیر لب از سقوط «سارماتیا» ابراز اندوه می‌کرد؛ افسری قزاق با یونیفورمی بلند و باشکوه که با تکبر رفتار می‌کرد؛ شاهزاده‌ای گرجی که از ترفیع درجه در خدمت تزار خرسند بود؛ و قاجارزاده‌ای تبعیدی که به عنوان مهمان ناگزیر، مستمری دریافت می‌کرد.»