کتاب روزنامه خاطرات فلان‌السلطنه اثر فرخ سرآمد، انتشارات کارنامه

کتاب همان‌گونه که از عنوانش برمی‌آید، در قالب خاطره‌نویسی نوشته شده و نثری برگرفته از زبان و ادبیات دوران قاجار دارد. عنوان و مضامین آن بی‌اختیار خواننده را به یاد «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» می‌اندازد؛ یکی از رجال سرشناس دربار ناصرالدین‌شاه. روی جلد کتاب، نام فرخ سرآمد به‌عنوان «کوشنده» ثبت شده است. بر اساس توضیح مقدماتی، او صرفاً کار استخراج و گردآوری این خاطرات را برعهده داشته است؛ خاطراتی که به تصریح همان دیباچه: «تاریخ مشخصی ندارد، سبک و سیاق آن می‌تواند به هر یک از درباریان یا مقربان سلطنت در هر دوره‌ای تعلق گیرد و طنز‌آمیز بودنش، روایت را از واقعیت دور می‌سازد.» با این حال، همین ناشناختگی موجب می‌شود که این اثر طنزآمیز و بی‌تاریخ را به فال نیک بگیریم و ضمن ارج‌گذاری به زحمات فرخ سرآمد در احیای چنین نوشته‌ای، به سراغ خواندن و تحلیل آن برویم. متن کتاب با مهارتی خاص، شخصیت‌های آشنا از دوره قاجار مانند ملیجک، ببری‌خان، کریم شیره‌ای و نیز سفرای روس و انگلیس را کنار شخصیت‌هایی با عناوین هجوآمیز نظیر دستمال حضور، شقی خلوت و نسقچی‌باشی قرار می‌دهد. این ترکیب، در قالب خاطرات روزانه، رویارویی آنان با مقام همایونی و دیگر درباریان را بازگو می‌کند. «خاطرات فلان‌السلطنه» مخاطب را میان واقعیت و طنز معلق نگاه می‌دارد، زیرا همان‌گونه که واجد ارزش‌های طنزپردازانه‌ای هم‌سنگ خاطرات اعتمادالسلطنه است، از نظر شواهد تاریخی نیز گاه بسیار واقعی جلوه می‌کند. اگر اعتمادالسلطنه در روزنوشت‌های خود تصویری نسبتاً دقیق از مناسبات دربار و سازوکار قدرت ارائه می‌دهد تا نشان دهد حکومت چگونه در سایه زدوبندهای پشت پرده شکل می‌گیرد، فلان‌السلطنه نیز با نگاهی انتقادی و طنزی تلخ، عمق تباهی و فساد در نظام‌های استبدادی را به تصویر می‌کشد؛ نکته‌ای که به اثر بعدی فرامکانی و فرازمانی بخشیده است. یکی از ویژگی‌های جالب متن، پایان همیشگی خاطرات روزانه با جمله «الحمدلله زنده هستم» است. او در جای‌جای کتاب به جهل و بی‌مایگی عمال حکومت می‌تازد و می‌نویسد: «در این دولت هر که هوش و وقاحت را توأمان دارد به مقامات بالا می‌رسد. البته هوش چندان اهمیتی ندارد، مهم وقاحت است که بحمدالله در رجال دولت فراوان یافت می‌شود» (ص ۱۸۶). در جایی دیگر، با اشاره به رسم قهوه‌دادن برای حذف مخالفان، می‌نویسد: «خدا کند که مقام همایونی مرا واجد جربزه نداند، وگرنه معلوم نیست عمالش مرا قهوه‌گیر سازند.» همین هراس، سرانجام سبب می‌شود خاطراتش با یادآوری کسالتی مشکوک ناشی از نوشیدن قهوه نیمه‌تمام بماند. پایان کتاب، اما با این خاطرات ناتمام بسته نمی‌شود. نمایشنامه‌ای به نام «خان دماوند» به‌عنوان ضمیمه آورده شده است؛ نمایشی که قرار بوده کریم شیره‌ای و گروهش در دربار اجرا کنند، ولی مخالفت شقی خلوت مانع آن می‌شود. با این همه، متن نمایش پایانی روشن دارد و نوید سقوط ستاره بخت ظلم و ظالم را می‌دهد. ویژگی ممتاز «روزنامه خاطرات فلان‌السلطنه» در نگاهی عمیق و زبان انتقادی آن نهفته است؛ طنزی کاونده و گزنده که هرگز به لودگی فرو نمی‌غلتد. بااین‌حال، گاه شدت عصبانیت نویسنده از حجم فساد، لحن اثر را از طنز دور می‌سازد و بیشتر به تلخی گرایش می‌دهد. همچنین شرح برخی صحنه‌های گروتسک یا آمیخته به جزئیات زننده (مانند صحنه‌های تهوع‌آور) ممکن است برخلاف انتظار مخاطب، به‌جای سرگرمی و آرامش، باعث آزردگی ذهن او شود. از مهم‌ترین نقاط قوت این کتاب، بهره‌گیری استادانه از زبان فاخر و پرآرایه قاجاری است؛ ویژگی‌ای که در بسیاری از آثار مشابه به دلیل آمیختگی با زبان امروز، یک‌دستی و اصالت خود را از دست داده‌اند. علاوه بر طنز کلامی، در بخش‌های متعددی از اثر طنز موقعیت نیز جاری است که غنای طنزپردازی متن را دوچندان می‌کند و آن را در کنار آثار ماندگار طنز تاریخی قرار می‌دهد.