کتاب آزادی اثر لیا اوپی، ترجمه امیر میرحاج، انتشارات نشر کتاب پارسه

این کتاب خودزندگی‌نامه‌ای روایتی از فروپاشی یک توهم است. کتاب «آزادی: یک کودک و یک کشور در پایان تاریخ» با عنوان اصلی Free: Coming of Age at the End of History، اثری اتوبیوگرافیک از نویسنده‌ای است که کودکی خود را در آلبانی کمونیستی گذرانده است. لیا اوپی، نویسندۀ آلبانیایی، در کتاب «آزادی» با طنز، رندی، شوخ‌طبعی و نگاهی نقادانه به گذشته، خاطرات دوران کودکی‌اش در آلبانی کمونیستی و همچنین مواجهه با فروپاشی نظام کمونیستی در این کشور را روایت می‌کند. او از خلال بیان تجربه‌های شخصی، به بخشی از تاریخ اجتماعی و سیاسی آلبانی می‌پردازد، از زندگی دشوار مردم تحت سیطرۀ کمونیسم سخن می‌گوید و سپس دورانی را بازنمایی می‌کند که این کشور تازه از سلطۀ کمونیسم رها شده و وارد مرحلۀ پساکمونیسم شده است. کتاب «آزادی» ترکیبی از جذابیت یک رمان پرکشش و واقعیت‌های تلخ یک خودزندگی‌نامه است؛ روایتی که با طنزی نزدیک به کمدی سیاه خواننده را پیش می‌برد. متن اصلی آن در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و از همان زمان به‌سرعت مورد توجه قرار گرفت. اوپی در این اثر با نگاهی سرشار از کنایه و طنازی، خاطرات یک دختربچۀ ساده‌دل آلبانیایی را نقل می‌کند؛ دختری یازده‌ساله که شیفتۀ استالین و انور خوجه است؛ کسی که در کتاب از او با عنوان «دایی انور» هم یاد می‌شود. این دختربچه خودِ لیا اوپی در دوران کودکی است؛ کودکی که درست در اوج دلبستگی‌های سانتی‌مانتال به استالین، با اعتراضات مردم علیه حکومت کمونیستی روبه‌رو می‌شود. او هراسان به مجسمۀ استالین پناه می‌برد اما ناگهان با سر بریده‌شدۀ آن مواجه می‌شود. همین واقعه به نقطۀ عطفی در زندگی‌اش بدل می‌شود، زیرا در همان روز شکافی بنیادین میان واقعیت و آنچه تاکنون می‌پنداشته کشف می‌کند. کتاب «آزادی» با یادآوری سخنان شیفته‌وار نورا، معلم پرورشی دوران کودکی اوپی، درباره استالین آغاز می‌شود. نویسنده در ادامه با ظرافتی چشمگیر دریافت‌های خود از نظام کمونیستی را با جزئیات زندگی روزمره در آن سال‌ها می‌آمیزد و با مهارت یک گزارشگر و قصه‌نویس، ترکیبی جذاب از دقت در جزئیات و نگاهی انتقادی خلق می‌کند. از زاویۀ دید کودکی ساده‌دل، کتاب نشان می‌دهد که چگونه شعارهای کمونیستی توانسته ذهن یک کودک را تسخیر کرده و در او توهم آزادی بیافریند؛ کودکی که در فضایی بسته و محصور، این‌گونه باور داشته که آزاد است و در کشوری آزاد زندگی می‌کند. اوپی در روایت خود بازمی‌گوید که در کودکی استالین و انور خوجه را قهرمان می‌پنداشته است، در حالی که از نبود قهرمانی در خانواده‌اش احساس شرمساری می‌کرده، چراکه در کلاس درس نمی‌توانسته داستانی برای افتخار کردن نقل کند. خانوادۀ روشنفکر اوپی ــ آن‌گونه که در کتاب «آزادی» شرح داده ــ به ظاهر با حکومت کمونیستی میانه‌ای ندارند. آن‌ها از مباحث سیاسی پرهیز می‌کردند و تنها با کنایه‌هایی مبهم ــ که برای ذهن یازده‌سالۀ اوپی قابل درک نبود ــ به سیاست و حوادث کشور اشاره می‌کردند. خانواده به‌عمد می‌کوشید دخترشان متوجه دیدگاه واقعی آن‌ها نسبت به حکومت نشود؛ به‌ویژه در زمانی‌که این دختر به شدت تحت تأثیر فضای آموزشی کمونیستی و فریفتۀ شعارهای پرطمطراق حکومتی بود. اوپی در «آزادی» از خلال بازنمایی زندگی روزمره در آلبانی کمونیستی، تصویری واقعی از دشواری زیستن در زیر سایۀ حکومتی را ارائه می‌دهد که برای بقا به دروغ، فریب و تحریف واقعیت متوسل می‌شود. نویسنده مسائل کلان فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ایدئولوژیک را در ابعادی خرد و ملموس بازآفرینی می‌کند و تصویری فشرده از دورانی حساس در تاریخ معاصر آلبانی به دست می‌دهد؛ دوره‌ای که همزمان با گذار از کمونیسم به پساکمونیسم تعریف می‌شود.