کتاب رباعیات خیام اثر سید علی میرافضلی، انتشارات سخن

عمر خیّام نیشابوری، که با نام‌های خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النیسابوری نیز شناخته می‌شود، دانشمندی همه‌فن‌حریف، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و شاعر برجسته رباعی‌سرای ایرانی در دوره سلجوقی است. هرچند جایگاه علمی و پژوهشی او فراتر از جنبه‌های ادبی شناخته می‌شود و به «حُجّة‌الحق» شهرت داشته است، اما آوازه جهانی خیام بیش از هر چیز مرهون رباعیات فلسفی و اندیشه‌برانگیزش است. رباعیات خیام که به بیشتر زبان‌های زنده دنیا ترجمه شده، جایگاهی استثنایی در ادبیات جهان دارد. شهرت او در غرب به‌ویژه مدیون ترجمه ادوارد فیتزجرالد از رباعیات به زبان انگلیسی است که تأثیری ماندگار بر ادبیات و اندیشه غرب بر جای گذاشت. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای علمی خیام، اصلاح و سرپرستی محاسبات گاه‌شماری ایران به دستور خواجه نظام‌الملک، وزیر ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶ تا ۴۹۰ هجری قمری)، بود. این محاسبات دقیق، که به نام خیام ثبت شده است، همچنان معتبر به شمار می‌آید و دقت آن بسیار بیشتر از گاه‌شماری میلادی است. کتابی که به بررسی رباعیات خیام و دیگر خیامانه‌های ادب فارسی پرداخته، در دو دفتر تدوین شده است. دفتر نخست به انتخاب رباعیات منسوب به خیام از منابع کهن اختصاص دارد. در این بخش، سه معیار اصلی در نظر گرفته شده است: نخست، شناسایی، ارزیابی و دسته‌بندی منابع قدیمی با تکیه بر اصل تواتر و تکرار رباعیات؛ دوم، بازشناسی و معرفی سرایندگان واقعی رباعی‌هایی که طی قرون به‌اشتباه به نام خیام ثبت شده‌اند؛ و سوم، بررسی ساختار شعری و وجود قافیه‌های چهارگانه. دفتر دوم کتاب، مجموعه‌ای از خیامانه‌های فارسی را گردآورده که مربوط به دوره‌ای میان قرن پنجم تا اوایل قرن هفتم هجری است. در این بخش، ۵۸ رباعی گردآوری شده که نمایانگر تأثیر گسترده اندیشه و سبک شعری خیام بر شاعران پس از اوست.