کتاب نقش‌های هندسی در هنر اسلامی اثر عصام السعید، ترجمه مسعود رجب نیا، انتشارات سروش

عصام السعید (۱۳۱۷-۱۳۶۷ خورشیدی/۱۹۳۸-۱۹۸۸ میلادی) نقاش، چاپگر، طراح، قلم‌زن، معمار، فیلسوف و نویسنده برجسته عراقی بود که در طول زندگی خود چندین ساختمان عمومی مهم را در بغداد و لندن طراحی و تکمیل کرد. او در سال ۱۳۱۷ در بغداد و در خانواده‌ای صاحب‌نفوذ چشم به جهان گشود. عصام دومین فرزند خانواده‌ای بود که پدرش صباح نوری السعید و مادرش عصمت علی پاشا فهمی (با ریشه‌ای مصری) بودند. پدربزرگ او، نوری السعید پاشا، یکی از برجسته‌ترین سیاستمداران عراق و نخست‌وزیر این کشور در سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۳۷ خورشیدی (۱۹۳۰-۱۹۵۸ میلادی) به شمار می‌رفت. برادر بزرگ او، فلاح، بعدها به عنوان خلبان شخصی ملک حسین، پادشاه اردن فعالیت داشت. در جریان انقلاب ۱۳۳۷ (۱۹۵۸) هر دو، پدر و پدربزرگش، به شکلی فجیع و خشونت‌آمیز کشته شدند. تحصیلات عصام السعید در رشته معماری آغاز شد. او در دانشگاه کمبریج به تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۴۰ خورشیدی (۱۹۶۱ میلادی) از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. سپس در فاصله سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳ (۱۹۶۲-۱۹۶۴) در کالج هنر و طراحی هامرسمیت لندن آموزش دید و بر دانسته‌های هنری و طراحی خود افزود. در سال‌های پایانی زندگی، وی در دانشگاه نیوکاسل آپون تاین آماده نگارش رساله دکتری در زمینه «متدولوژی تناسب هندسی در معماری اسلامی» بود، اما در سال ۱۳۶۷ خورشیدی (۱۹۸۸ میلادی) پیش از تکمیل این پژوهش در لندن درگذشت. اثر علمی او پس از مرگ منتشر شد و جایگاه ویژه‌ای در حوزه مطالعات هنر اسلامی پیدا کرد. در میان هنرهای تجسمی اسلامی، نقش‌های هندسی جایگاهی بی‌مانند دارند. این نقوش نخستین بار در معماری دوره‌های کهن، به‌ویژه در مصر باستان، برای طراحی و انتقال نقشه ساختمان‌ها بدون ابزار دقیق اندازه‌گیری پدید آمدند. در آن زمان تنها با ریسمان و چند تکه چوب می‌شد طرح‌ها را پیاده‌سازی کرد. همین هندسه ساده سرانجام به پایه و اساس پدید آمدن نگاره‌های اسلیمی منجر شد که از زیباترین و ماندگارترین عناصر هنر اسلامی به شمار می‌آیند. کتاب برجای‌مانده از عصام السعید، شیوه‌ها و اصول خلق این طرح‌ها را به تصویر می‌کشد و زیبایی‌های آشکار در معماری اسلامی ـ که بخش بزرگی از نمونه‌های آن در ایران موجود است ـ را معرفی می‌کند. هندسه با ویژگی بنیادین خود یعنی تناسب و تقارن، در بسیاری از هنرهای اسلامی حضور پررنگ و تأثیرگذار داشته است. این کتاب در هفت فصل تنظیم شده و هر فصل به بخشی از جلوه‌های گوناگون هنر اسلامی و پیوند آن با هندسه اختصاص دارد: ۱. آدمی و اندازه، ۲. الگوهای هندسی در طرح‌های اسلامی، ۳. معماری، ۴. خوشنویسی اسلامی، ۵. علم عروض در شعر عرب، ۶. موسیقی در جهان اسلام، و ۷. تحلیل الگوها در هنرهای کاربردی. این اثر، نه‌تنها شناختی عمیق از هندسه و نقش آن در هنر اسلامی به‌دست می‌دهد، بلکه نشان می‌دهد چگونه تناسب و هماهنگی ریاضی، قرن‌ها الهام‌بخش هنرمندان مسلمان در حوزه‌های گوناگون بوده است.