کتاب سوداگران و قهرمانان اثر ورنر سومبارت، ترجمه آریا سلگی، انتشارات پیله

کتاب حاضر بر اساس نسخه انگلیسی آن با عنوان Traders and Heroes: Patriotic Reflections که در سال ۲۰۲۱ میلادی توسط انتشارات آرکتوس و با پیشگفتاری از الکساندر یاکوب منتشر شده، از زبان انگلیسی به فارسی ترجمه شده است. پاورقی‌های اصلی نویسنده در متن از پاورقی‌های مترجم تفکیک شده و نشانه‌گذاری گردیده است. ورنر سومبارت (۱۸۶۳–۱۹۴۱)، اقتصاددان و فیلسوف اجتماعی آلمانی، امروز بیش از هر چیز به دلیل آثار پیشگامش درباره منش سرمایه‌داری شناخته می‌شود. او فعالیت علمی خود را با گرایش به جامعه‌شناسی مارکسیستی آغاز کرد، اما به‌مرور از تفسیر اقتصادی و اراده‌گرای نظریه مارکس درباره تکامل اجتماعی فاصله گرفت؛ نظریه‌ای که بر ویرانی ساختار سنتی و اشرافی جامعه متمرکز بود، در حالی که سومبارت به‌نوعی مدافع آن ساختار به شمار می‌آمد. سومبارت در اثر مهم خود با عنوان «اقتصاد آلمان در قرن نوزدهم» (۱۹۰۳)، به‌جای ستایش پیشرفت‌های سرمایه‌داری که روح انسانی را تضعیف می‌کرد، از ایده احیای آرمان‌های جامعۀ صنفی قرون وسطایی دفاع نمود. چنان‌که آرتور میتزمن اشاره کرده است، این احیاء به معنای «تمرکز بر رشد شخصیت تولیدکننده، محدود کردن اهداف اقتصادی و سازماندهی واحدهای مولد بر پایه الگوی خانوادگی» بود. سومبارت با بهره‌گیری از مفاهیم فردیناند تونیس تأکید می‌کرد که با گذار از اجتماع به جامعه و رشد اندیشه‌های انتزاعی در آلمان، نوعی بی‌اعتنایی به ارزش‌های کیفی و بی‌توجهی به زندگی واقعی و فردی شکل گرفت. پول، به‌عنوان نماد این انتزاع، تمام ارزش‌های کیفی را محو و همه چیز را به معیار کمّی تقلیل داد. در این روند، پرولتاریا بیشترین آسیب را متحمل شد؛ زیرا با فروپاشی جوامع صنفی و کارگری، تنها پیوند میان کارگر و کارفرما «پرداخت حداقل دستمزد» باقی ماند. همزمان، جایگاه سنتی مذهب نیز در اثر سرمایه‌داری سست شد و همین امر گسترش اندیشه‌های لیبرالی عصر روشنگری را تقویت کرد. سومبارت در کتاب «سوداگران و قهرمانان» (مونیخ، ۱۹۱۵) که به قصد الهام‌بخشی به سربازان جوان آلمانی در جنگ جهانی اول نوشته شد، نبرد آغازشده در ژوئیه ۱۹۱۴ را اساساً جنگی میان انگلستان و آلمان می‌داند؛ جنگی ایدئولوژیک، یا به تعبیر او جنگی «مذهبی»، میان دو جهان‌بینی متفاوت. به باور وی، اهمیت جامعه‌شناختی این جنگ در تقابل بنیادین میان «روح سوداگرانه» انگلیسی و «روح قهرمانی» آلمانی نهفته است. روح سوداگرانه انگلستان بر سعادت فردی استوار بود که از رهگذر صفاتی منفی یا سلبی همچون میانه‌روی، قناعت، پشتکار، صداقت، ریاضت و شکیبایی محقق می‌شد؛ ویژگی‌هایی که صرفاً برای همزیستی مسالمت‌آمیز بازرگانان کفایت می‌کرد. در مقابل، روح قهرمانی آلمانی‌ها بر صفاتی ایجابی چون فداکاری، وفاداری، صداقت، شجاعت، پارسایی، اطاعت، نیکوکاری و به‌ویژه «خصال نظامی» استوار بود؛ خصلت‌هایی که در جنگ و از طریق جنگ پرورش می‌یافتند. از دید سومبارت، جنگ برای انگلیسی‌ها ابزاری سوداگرانه و تجاری بود، در حالی‌که برای آلمانی‌ها معنای دفاع از روح ملت در برابر ابتذال روح سوداگرانه داشت. برای روشن ساختن ماهیت سوداگرانه ملت انگلستان، سومبارت به این نکته اشاره می‌کند که فلسفه‌ای فراتر از فایده‌گرایی و لذت‌گرایی هرگز در فرهنگ انگلیسی پدید نیامده است. این رویکرد را می‌توان از آموزه‌های فرانسیس بیکن (۱۵۶۱–۱۶۲۶) گرفته تا دیدگاه‌های هربرت اسپنسر (۱۸۲۰–۱۹۰۳) مشاهده کرد. بیکن آسایش و رفاه را اساس خوشبختی انسان می‌دانست و همین گرایش، الهام‌بخش سیاست‌های سوداگرانه بریتانیا در جهان شد. اسپنسر نیز با تقسیم تاریخ اجتماعی به جوامع «جنگجو» و «صنعتی»، نوع دوم را برتر دانست؛ زیرا آن را مشوق همزیستی صلح‌آمیز و احساسات نوع‌دوستانه معرفی می‌کرد. به نظر اسپنسر، در جامعه جنگجو، کل ساختار بر محور نیروهای نظامی می‌چرخد و دولت متمرکز همه وجوه زندگی را کنترل می‌کند. شجاعت و قدرت فردی فضایل محوری‌اند، اما میهن‌پرستی و احساس انتقام نیز در چنین جامعه‌ای تقویت می‌شود. در مقابل، جامعه صنعتی بر فردیت، قرارداد اجتماعی و حفظ آزادی‌ها بنا می‌شود. در این نظام، دولت تمرکز کمتری دارد و تجارت بین‌الملل جایگزین منازعه نظامی می‌گردد. با این همه، سومبارت برداشت اسپنسر از جامعه صنعتی را نمی‌پذیرد. او آن را محصول تفکر بورژوایی می‌داند که هدفی جز آسایش فردی ندارد. از نظر او، روابط صلح‌آمیز بین‌المللی که در این چارچوب تبلیغ می‌شود، چیزی جز ابزاری برای گسترش کسب‌وکارهای خصوصی و تقویت منافع سوداگرانه نیست. بدین‌ترتیب، امپراتوری بریتانیا نه بر آرمان‌های تمدنی، بلکه صرفاً بر محاسبات تجاری و سودگرایانه بنا شده است. سومبارت یادآور می‌شود که جنگ‌های انگلستان، از جمله آغاز جنگ جهانی اول، در اصل ادامه همان سیاست‌های اقتصادی و تجاری بوده‌اند. او تأکید می‌کند که یکی از علل بنیادین این جنگ، تلاش بریتانیا برای مقابله با تهدید صنعتی آلمان علیه موقعیت استعماری و اقتصادی‌اش بود.