کتاب آقایان علیه آقایان اثر صفورا رهبری، انتشارات خوب

در جریان جنگ قدرت میان حکومت شیعی ایران و دولت سنی عثمانی، شاه عباس اول صفوی دستور کوچ اجباری ارامنه‌ی قفقاز به داخل مرزهای ایران را صادر کرد. از میان حدود ۳۵۰ هزار ارمنی آواره، تنها نزدیک به ۵۰ هزار نفر توانستند با سختی فراوان از رود ارس جان سالم به در ببرند و سپس در شهرها و مناطق مختلف ایران ساکن شوند. این تازه آغاز ماجرایی طولانی بود؛ ماجرایی که تا دوران انقلاب مشروطه و دگرگونی‌های اساسی فکری و فرهنگی جامعه ادامه یافت. ارامنه‌ی ایران با وجود توانایی‌های چشمگیر در هنر، تجارت و دانش، ناگزیر در ساختاری پر از تبعیض، نابرابری و فشارهای اجتماعی زندگی می‌کردند. همین تجربه‌ی تلخ سبب شد که در جنبش مشروطه حضوری پررنگ و اثرگذار داشته باشند، زیرا به‌خوبی دریافته بودند که دستیابی به آزادی و عدالت جز از مسیر انقلاب علیه استبداد و عقب‌ماندگی ممکن نیست. یکی از چهره‌های برجسته‌ی ارمنی در این جریان، «آلکساندر آقایان» بود؛ روشنفکری که تحصیلات خود را در سوییس به پایان رساند و هنگام خیزش مشروطه در صف نخست مبارزه با استبداد ایستاد. نقش او تنها به میدان سیاست محدود نماند و بعدها عرصه‌های گوناگون اجتماعی و حقوقی را نیز دربر گرفت؛ از مشارکت در قانون‌گذاری و پایه‌گذاری عدالتخانه‌ی مدرن تا راه‌اندازی بیمه و فعالیت در دفتر خدمات حقوقی‌ای که هنوز هم به کار خود ادامه می‌دهد. آلکساندر پسری نام‌آشنا نیز داشت؛ «فلیکس آقایان» که سال‌ها تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به‌عنوان سناتور و نماینده‌ی ارامنه در مجلس شورای ملی ایران فعالیت می‌کرد. او علاوه بر جایگاه سیاسی خود، ریاست فدراسیون اسکی کشور را بر عهده داشت و به‌عنوان تاجری پرنفوذ شناخته می‌شد. ماجرای زندگی این پدر و پسر پیچیده و پرجاذبه است. همین کشش داستانی سبب شد پژوهش «صفورا رهبری» در کتاب «آقایان علیه آقایان» به روایتی خواندنی و تأمل‌برانگیز بدل شود؛ روایتی که از یک سو تصویری روشن و میهن‌دوستانه از آلکساندر آقایان ارائه می‌کند و به خاطرات او از جنبش مشروطه تا وقایع کودتای ۲۸ مرداد می‌پردازد؛ یادداشت‌هایی که در دهه‌ی ۱۳۳۰ و اوایل ۱۳۴۰ در مجله‌ی «خواندنیها» منتشر می‌شد. از سوی دیگر، کتاب پرده از پیچیدگی‌ها و رازآلودگی شخصیت فلیکس برمی‌دارد؛ مردی که با وجود جایگاه سیاسی و اجتماعی‌اش، هنوز هم کسی حاضر نیست آشکارا درباره‌ی زندگی و سرنوشتش سخن بگوید.