کتاب معنای متن اثر نصر حامد ابو زید، ترجمه مرتضی کریمی نیا، انتشارات طرح نو

کتاب «معنای متن» با زیرعنوان «پژوهشی در علوم قرآن» اثری ارزشمند از «نصر حامد ابو زید» است که در گستره‌ای نسبتاً وسیع به بررسی مفهوم «معنای متن» در کلام‌الله مجید می‌پردازد. نویسنده پس از ارائه‌ی پیشگفتاری درباره‌ی گفتمان دینی و روش‌های علمی، به بحث سنت‌گرایی و تجدد پرداخته و سپس چارچوب و روش خویش را در سامان‌دهی پژوهش علوم قرآن توضیح می‌دهد. این کتاب سه بخش اصلی دارد و هر بخش خود در فصل‌های متعددی به موضوعات بنیادین علوم قرآنی می‌پردازد. بخش نخست با عنوان «شکل‌گیری و شکل‌دهی متن در فرهنگ» به بررسی مسائل مهمی چون مفهوم وحی، نخستین دریافت‌کننده‌ی پیام الهی، معیارهای تشخیص مکی و مدنی بودن سوره‌ها، اسباب نزول و چرایی نزول تدریجی و پاره‌پاره‌ی قرآن، مفهوم نسخ، گونه‌ها و کارکردهای آن اختصاص یافته است. بخش دوم کتاب، با محوریت «سازوکارهای متن»، به تحلیل ابعاد درون‌متنی و برون‌متنی قرآن کریم، پیوندها و مناسبت میان آیه‌ها و سوره‌ها، جلوه‌های پیچیدگی و نهان‌بودگی در کنار جنبه‌ی آشکار متن، و نیز سازوکارهای عام و خاص معنا می‌پردازد. در این بخش مفهوم‌های کلیدی «تفسیر» و «تأویل» از نگاه لغوی و اصطلاحی نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. بخش سوم کتاب «معنای متن» به تحلیل «تغییر مفهوم و کارکرد متن» اختصاص دارد. نویسنده در این بخش به بررسی علوم قشر و صدف و علوم لباب در دو طبقه‌ی علیا و سفلی پرداخته، جایگاه فقیهان و متکلمان را در مواجهه با متن قرآن تبیین کرده و در ادامه به انواع تأویل و تفاوت لایه‌های گوناگون متن توجه نشان داده است. اثر «نصر حامد ابو زید» با رویکردی انتقادی و تحلیلی، نه‌تنها مفاهیم سنتی علوم قرآن را بازخوانی می‌کند، بلکه مخاطب را به اندیشه‌ای نو درباره‌ی معنا، تفسیر و جایگاه متن مقدس در فرهنگ اسلامی فرا می‌خواند.