کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی، ترجمه مهدی سیدی، انتشارات سخن

تاریخ بیهقی یا «تاریخ مسعودی»، اثری ارزشمند از «ابوالفضل بیهقی» است که موضوع اصلی آن به شرح دوران پادشاهی «مسعود غزنوی»، فرزند سلطان «محمود غزنوی»، اختصاص دارد. این کتاب افزون بر تاریخ غزنویان، بخشی از رویدادهای مربوط به صفاریان، سامانیان و نیز دوره پیش از سلطنت محمود غزنوی را در بر می‌گیرد. نسخه اصلی این اثر نزدیک به سی جلد بوده، اما به دستور سلطان مسعود بخش بزرگی از آن نابود شد و امروزه تنها حدود پنج مجلد از آن به جای مانده است. برخی از مورخان و نویسندگان، این کتاب را با نام «تاریخ ناصری» یاد کرده‌اند. از جمله «ابن فندق بیهقی» که در سال ۴۹۰ هجری قمری در ناحیه بیهق به دنیا آمد و پس از او نیز بسیاری دیگر این نام را برگزیدند. درباره این نام‌گذاری دو دیدگاه مطرح است: نخست آن‌که لقب «سبکتگین»، پدر محمود غزنوی، «ناصرالدین» بوده و این کتاب تاریخ خاندان و فرزندان او به شمار می‌رفته است. دیدگاه دوم بر این باور است که لقب سلطان مسعود، «ناصرالدین‌الله» بوده و از همین‌رو کتاب با عنوان «تاریخ ناصری» شناخته شده است. این اثر در طول زمان با عناوین دیگری نیز شناخته می‌شد؛ از جمله «تاریخ آل ناصر»، «تاریخ آل سبکتگین»، «جامع‌التواریخ» (که البته با کتاب چهارجلدی رشیدالدین فضل‌الله همدانی متفاوت است)، «جامع فی تاریخ سبکتگین» و در نهایت «تاریخ بیهقی». به نظر می‌رسد به مرور زمان و در نتیجه بی‌توجهی به نام اصلی، این کتاب بیشتر با عنوان «تاریخ بیهقی» شهرت یافته است. بخش‌های باقی‌مانده از این اثر، بیش از همه به وقایع دوران پادشاهی سلطان مسعود غزنوی اختصاص دارد و به همین دلیل آن را گاه «تاریخ مسعودی» نیز می‌خوانند. این اثر نه‌تنها از مهم‌ترین منابع تاریخی ایران دوره غزنویان است، بلکه از نظر نثر فارسی نیز یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های ادبیات تاریخی به شمار می‌آید.