کتاب نیزه‌ها ... تفنگ‌ها اثر ژوزه ساراماگو، ترجمه قاسم مومنی، انتشارات ماهی

کتاب «نیزه‌ها و تفنگ‌ها» اثری کوتاه، ناتمام و پس از مرگ منتشرشده از ژوزه ساراماگو، نویسنده‌ی مطرح پرتغالی و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات است؛ اثری که بار سنگین تأملات آخرین سال‌های زندگی او را بر دوش می‌کشد. موضوع محوری کتاب، اندیشه‌هایی عمیق درباره‌ی جنگ، همدستی در خشونت و سکوت اخلاقی نهادهاست. هرچند این نوشته تنها بخشی از رمانی ناتمام است، اما لحن خاص و منحصربه‌فرد ساراماگو در آن به‌وضوح شنیده می‌شود: نثری پیچ‌درپیچ و موج‌دار، طنزی تلخ اما انسانی، و کلامی آرام که مخاطب را گام‌به‌گام به درون لایه‌های اندیشه می‌برد. در بطن روایت «نیزه‌ها و تفنگ‌ها» پرسشی اخلاقی و هولناک جای دارد: چگونه کارخانه‌های بزرگ اسلحه‌سازی اروپا، از جمله در پرتغال، در دوران حکومت‌های دیکتاتوری بدون توقف به کار خود ادامه دادند؟ توجیه این همدستی خاموش چه بوده است؟ ساراماگو این پرسش‌ها را از خلال زندگی شخصیتی به نام آرتور پاز سِمدو دنبال می‌کند؛ کارمند بایگانی یک کارخانه‌ی اسلحه‌سازی که با خواندن نامه‌ی عموی درگذشته‌اش ــ سرباز جنگ داخلی اسپانیا ــ به جست‌وجوی مدارکی در بایگانی شرکت می‌پردازد. آنچه در ابتدا مانند کنجکاوی ساده‌ی آرشیوی به نظر می‌رسد، به‌تدریج به مواجهه‌ای آشکار با گذشته‌ای پنهان و سرکوب‌شده بدل می‌شود. این روایت، همچون بسیاری از آثار ساراماگو، پیوند نزدیکی میان فرد و ساختار، حافظه و تاریخ، و تجربه‌ی شخصی و سیاست برقرار می‌کند. «نیزه‌ها و تفنگ‌ها» تنها درباره‌ی خشونت نیست؛ بلکه درباره‌ی زمینه‌ها و سازوکارهایی است که امکان بروز خشونت را فراهم می‌سازند و آن را بی‌مجازات باقی می‌گذارند. ساراماگو در همین اثر ناتمام به‌خوبی نشان می‌دهد که همدستی تنها مختص افراد نیست، بلکه بوروکراسی‌ها، صنایع، ایدئولوژی‌ها و سیستم‌های فراموشی نیز در آن سهیم‌اند. از ویژگی‌های برجسته‌ی کتاب، همراهی آن با سه تصویر از گونتر گراس ــ نویسنده و نقاش آلمانی و دوست دیرین ساراماگو ــ است. این تصاویر که نیزه‌های قرون‌وسطایی را به تصویر کشیده‌اند، در ظاهر جنبه‌ای تزئینی دارند، اما در واقع بیانگر جوهره‌ی مفهومی متن هستند: سلاح‌هایی در خدمت قدرت، قانونی‌شده در سنت و مشروعیت‌بخش به خشونت. نیزه‌ها، که روزگاری ابزار جنگ بودند، در این اثر نمادی از بی‌طرفی‌ای می‌شوند که در نهایت به جنایات تاریخی مشروعیت می‌دهد. اگرچه ساختار ناتمام کتاب ممکن است در نگاه نخست ناقص جلوه کند، اما در همین حجم کوتاه، غنای مفهومی و پیچیدگی بیانی یک رمان کامل از ساراماگو را در خود دارد. نثر اثر، با حذف نشانه‌های نقل‌قول و استفاده از ساختارهای نحوی آزاد، یادآور گفت‌وگویی درونی و پیوسته است؛ گفت‌وگویی کند، پرچالش و در عین‌حال ژرف که خواننده را به همراهی با آگاهی شخصیت اصلی فرامی‌خواند. جست‌وجوی سمدو در بایگانی استعاره‌ای روشن از مواجهه با تاریخ است؛ کاوشی برای پرده‌برداشتن از آنچه پنهان یا انکار شده است. «نیزه‌ها و تفنگ‌ها» کتابی درباره‌ی مقاومت است؛ مقاومت در برابر فراموشی، در برابر بی‌طرفی پوچ، و در برابر روایت‌هایی که با حذف گذشته به تطهیر خود می‌پردازند. پایان ناگهانی اثر هرچند روایت را نیمه‌تمام رها می‌کند، اما همچنان خواننده را به‌سوی حقیقت‌گویی، افشاگری و حتی امکان رستگاری فردی سوق می‌دهد. این متن یادآور می‌شود که ادبیات، حتی ناتمام و کوتاه، توان آن را دارد که پاسخی به سکوت و فراموشی تاریخ باشد؛ گاه تنها صدایی خفیف، از میان صفحات محدود، می‌تواند خواب طولانی قرن‌ها را برهم بزند.