کتاب تئاترنویسی سپید اثر سعیدرضا خوش شانس، انتشارات یکشنبه

کتاب «تئاترنویسی سپید» اثر سعیدرضا خوش‌شانس در سال گذشته توسط انتشارات یکشنبه منتشر شد. اکنون پس از گذشت بیش از یک سال از حضور این اثر در بازار کتاب ایران، فرصتی مناسب پیش آمده است تا درباره آن بنویسم و تحلیلی دقیق از محتوای آن ارائه کنیم. در حوزه تئاتر و نمایشنامه‌نویسی، تاکنون کتاب‌های بسیاری به فارسی نوشته یا ترجمه شده‌اند، اما آنچه «تئاترنویسی سپید» را از دیگر آثار مشابه متمایز می‌سازد، رویکرد هوشمندانه نویسنده به موضوع تئاترنویسی پست‌مدرنیستی است؛ نگاهی نکته‌سنجانه که نشان از ظهور پژوهشگری جدی و نویسنده‌ای توانمند در عرصه ادبیات دراماتیک دارد. این کتاب خیلی زود جای خود را در میان آثار پژوهشی مرتبط با تئاتر باز کرد و توانست توجه دانشجویان این حوزه را جلب کند، به‌گونه‌ای که به یکی از موضوعات ثابت بحث‌های دانشگاهی تبدیل شد. اهمیت اصلی کتاب در آن است که خوش‌شانس به یکی از جنبه‌های مهم تئاترنویسی پست‌مدرن پرداخته و کوشیده است جوانب درام‌نویسی پس از دهه ۱۹۶۰ را واکاوی کند. «تئاترنویسی سپید» در چهار فصل تنظیم شده است. فصل نخست به تاریخ تحلیلی، فلسفه، چیستی، پیدایش و نظریه‌های پست‌مدرنیسم و نیز هنر پست‌مدرنیستی می‌پردازد. در فصل دوم، نویسنده به بررسی حضور پست‌مدرنیسم در ادبیات دراماتیک و تئاتر می‌پردازد. فصل سوم خواننده را با یکی از چهره‌های شاخص تئاترنویسی پست‌مدرن، یعنی ریچارد فورمن، آشنا می‌سازد. سرانجام در فصل چهارم، نظریه‌های کلی درام‌نویسی پست‌مدرن با آثار و سبک خلاقانه فورمن تطبیق داده می‌شود. خوش‌شانس در توضیحات خود پست‌مدرنیسم را واکنشی به مدرنیسم و مظاهر مدرنیته قرن بیستم معرفی می‌کند. اما تمایز اصلی کتاب در نگاه متفاوت نویسنده به تعریف پست‌مدرنیسم است. او آن را نه یک مکتب فرهنگی یا هنری منسجم همچون سبک‌های مدرن، بلکه دوره‌ای تاریخی در هنر می‌داند که در آن مجموعه‌ای وسیع از سبک‌های فردی و متفاوت شکل گرفته‌اند؛ سبک‌هایی که هر کدام پاسخی خاص و گاه متناقض به ارزش‌ها و باورهای مدرنیستی داده‌اند. بر همین اساس، نویسنده معتقد است مطالعه تئاتر پست‌مدرن را نمی‌توان با رویکردی تعمیم‌گرا پیش برد و باید هر هنرمند این جریان را جداگانه، بر پایه ویژگی‌های منحصربه‌فرد او، مورد بررسی قرار داد. انتخاب ریچارد فورمن در این کتاب نیز در همین راستا انجام شده است. این نگاه ضدکلان‌روایی که به خرده‌روایت‌ها توجه دارد، در تحلیل سایر مدیوم‌های هنری نیز کارآمد است. خوش‌شانس با بهره‌گیری از نظریات ایهاب حسین، پژوهشگر برجسته فلسفه و ادبیات پست‌مدرنیستی، توضیح می‌دهد که واکنش مدیوم‌های مختلف هنری نسبت به ارزش‌های مدرنیسم یکسان نیست. برای نمونه، اگرچه معماری پست‌مدرن در برابر معماری مدرن موضعی خصمانه و ساختارشکنانه اتخاذ کرد، تئاتر پست‌مدرنیستی بیش‌تر ادامه و امتداد تئاتر مدرن و تئاتر آوانگارد قرن بیستم محسوب می‌شود. این نکته را ایهاب حسین نیز در مقاله‌ای با عنوان «به سوی ادبیات پست‌مدرن» مورد تأکید قرار داده است. عنوان کتاب «تئاترنویسی سپید» نیز برگرفته از جریان شعر سپید در ایران است. نویسنده بر این باور است که همان‌گونه که در شعر سپید اقتدار وزن عروضی به چالش کشیده می‌شود، در تئاترنویسی پست‌مدرنیستی نیز سه رکن بنیادین درام یعنی پیرنگ، شخصیت و دیالوگ مورد پرسش و بازاندیشی جدی قرار می‌گیرد. این کتاب نخستین‌بار در فروردین‌ماه سال ۱۳۹۷ توسط انتشارات یکشنبه منتشر شد. استقبال خوب مخاطبان از «تئاترنویسی سپید» بیش از هر چیز ناشی از کمبود آثاری با چنین رویکردی در فضای پژوهشی تئاتر و ادبیات بود؛ آثاری که بتوانند با ارائه مباحثی عمیق و تحلیلی، زمینه ایجاد یک گفتمان تازه در مطالعات ادبی و علوم انسانی را فراهم کنند. این ویژگی برجسته در جای‌جای کتاب به چشم می‌خورد و آن را به یکی از متون مرجع در بررسی تئاتر پست‌مدرن در ایران بدل ساخته است.