کتاب صد و یک شب اثر محمد طرشونه، ترجمه شهرام دلشاد، انتشارات مولی

نخستین پرسشی که درباره منبع کتاب مطرح می‌شود این است که رابطه‌ میان «صدویک‌شب» و «هزارویک‌شب» چیست؟ کدام‌ یک کهن‌تر به شمار می‌آید و منابع اصلی این دو اثر کدام بوده‌اند؟ هر دو کتاب از منبعی هندی سرچشمه گرفته و همچون بسیاری دیگر از آثار هندی، نخست به زبان فارسی و سپس به زبان عربی منتقل شده‌اند. با بررسی دقیق حکایات این دو مجموعه درمی‌یابیم که «صدویک‌شب» و «هزارویک‌شب» هر دو ریشه در یک منبع مشترک هندی دارند، اما هیچ‌یک از دیگری تأثیر مستقیم نگرفته است. بر اساس تحقیقات موجود، «صدویک‌شب» اثری قدیمی‌تر به شمار می‌رود و نزدیکی بیشتری به اصل هندی دارد؛ از همین رو می‌توان آن را کهن‌تر و معتبرتر دانست. تعداد و تنوع داستان‌ها در روایت‌های اصیل هندی هرگز به عدد هزار و یک نمی‌رسد، از این نظر نیز «صدویک‌شب» شباهت بیشتری به نسخه اولیه هندی دارد. در نتیجه، این اثر نسبت به «هزارویک‌شب» اصیل‌تر و نزدیک‌تر به بن‌مایه‌های اولیه محسوب می‌شود. با بررسی متون باقی‌مانده می‌توان چنین نتیجه گرفت: اصل داستان‌ها هندی است و انتقال آن‌ها از مسیر فارسی به زبان عربی صورت گرفته است. در عین حال، منابع عربی خاصی نیز در شکل‌گیری نهایی کتاب نقش داشته‌اند که به‌ویژه توسط راویان مغربی و بربری پرداخته و افزوده شده‌اند. بنابراین «صدویک‌شب» اثری است که هم از جنبه تاریخی به اصل هندی نزدیک‌تر است و هم می‌تواند مرحله‌ای میانی در تغییر و افزایش تدریجی تعداد شب‌ها تا رسیدن به «هزارویک‌شب» تلقی شود.