کتاب در جست‌وجوی گور اثر کوجیرو کانزه، ترجمه مقداد جاوید صباغیان، انتشارات مهرگان خرد

ارزیابی متون نمایشی نو همواره زیر سایۀ توجه به عناصر غیرادبیِ اجرا انجام گرفته است. حتی می‌توان گفت اجرای نمایش نو تمایل دارد ارزش‌های ادبی متن را در پسِ جلوه‌های نمایشی پنهان کند. سطرها با لحنی چنان فشرده و مصنوعی ادا می‌شوند که درک آن‌ها تقریباً ناممکن است، مگر آنکه تماشاگر از پیش متن را به یاد داشته باشد. لحن بازیگران در بیان جمله‌ای چون «من از عذابی تحمل‌ناپذیر در رنجم» با جمله‌ای مانند «درختان گیلاس شکوفه داده‌اند» چندان تفاوتی ندارد. سنت‌های دیرپای نمایش نو، هر حرکت بدن و هر آهنگ صدا را از پیش تعیین کرده‌اند. در این سنت‌ها هدف اصلی، آشکار ساختن معناهای نهایی متن است؛ معناهایی که فراتر از جمله‌ها قرار می‌گیرند. ازاین‌رو ممکن است بازیگر سطری را به زیبایی ادا کند، بی‌آنکه از معنای آن چیزی دریابد. همین ویژگی است که نمایش نو، هم در متن و هم در اجرا، حالتی سکرآور و افسونگر ایجاد می‌کند؛ نه تنها برای ما که بیرون از افق فرهنگی ژاپن ایستاده‌ایم، بلکه برای مخاطبان ژاپنی معاصر و حتی تماشاگران دوران کلاسیک آن نیز چنین بوده است. دانلد کین در درآمد ارزشمند و روشنگر خود بر این نکته به‌روشنی تأکید کرده است. جادوی نمایش نو را می‌توان در چند ویژگی اصلی بازشناخت. نخست آنکه این نمایش ماهیتی شاعرانه دارد و همواره با طنین موسیقی در اجرا همراه می‌شود. در متن‌های نمایش نو، اشعار تغزلی و مذهبی بسیاری حضور دارند که گاه پیوند مستقیمی با روایت اصلی ندارند، اما لایه‌ای بینامتنی به اثر می‌بخشند. همین درهم‌تنیدگی شعر و اجرا، یکی از عوامل اصلی پیچیدگی و دشواری درک کامل این گونه نمایشی است و به رازآمیزی آن می‌افزاید. ویژگی دوم، پیوند عمیق نمایش نو با محیط طبیعی است. چه در صحنة اجرا و چه در متن شاعرانه، نشانه‌های طبیعت به‌وفور دیده می‌شود؛ تا جایی که توصیف طبیعت و بازآفرینی حال‌وهوای آن گاه بر روایت اصلی پیشی می‌گیرد. سومین ویژگی، حضور خشونت پنهان در بسیاری از نمایش‌های نو است؛ خشونتی جسمانی که هرگز به شکل مستقیم در صحنه به نمایش درنمی‌آید، بلکه با دقت و جزئیات در قالب شعر و تصویرسازی‌های نمایشی مجسم می‌شود. چهارمین و مهم‌ترین ویژگی، نقش «شیته» است؛ شخصیت اصلی نمایش که در بستر اجرا دگرگون می‌شود و در نیمة دوم نمایش، چهرۀ حقیقی خود را آشکار می‌سازد. این استحاله، هسته مرکزی تجربه تماشای نمایش نو است و یکی از دلایل ماندگاری آن در تاریخ نمایش ژاپن به شمار می‌رود.