کتاب ایوان واسیلویچ اثر میخائیل بولگاکف، ترجمه مهران سپهری، انتشارات قطره

نمایش‌نامه «واسیلویچ» در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۶ نوشته شد. این اثر با الهام از نمایش‌نامه‌ی «سعادت» شکل گرفت و همانند آن به موضوعی مشترک می‌پردازد: اختراع ماشین زمان و امکان حرکت در بُعد زمان. این ایده‌ی محوری بعدها در شاهکار بولگاکف، یعنی «مرشد و مارگاریتا»، به شکلی کامل‌تر و پخته‌تر بازآفرینی شد. با این حال، نمایش‌نامه‌ی «واسیلویچ» نیز همانند برخی آثار دیگر بولگاکف فرصت اجرای صحنه‌ای نیافت و تنها در سال ۱۹۶۵، نزدیک به سه دهه پس از نگارش، نخستین بار در روسیه منتشر و روانه‌ی بازار کتاب شد. در صحنه‌های این نمایش، «ایوان مخوف» ـ تزار خون‌ریز روسیه در قرن شانزدهم ـ ناگهان با مسائل تاریخی و اجتماعی روسیه‌ی پس از انقلاب اکتبر و همچنین جهان قرن بیستم روبه‌رو می‌شود. توصیف ویژگی‌ها و خلق‌وخوهای ایوان واسیلویچ گروزنین (ایوان مخوف) در نمایش‌نامه، مستقیماً بر پایه‌ی اسناد تاریخی، نامه‌ها و منابع معتبر استوار است و از همین رو به شخصیت او عمق و واقعیت بیشتری می‌بخشد. این نمایش در آغاز بر اساس قراردادی با تئاتر ساتیر ـ یکی از معتبرترین و مهم‌ترین تئاترهای مسکو ـ نوشته شد، اما همچون بسیاری از آثار بولگاکف، در نهایت اجازه‌ی چاپ و اجرا پیدا نکرد. با وجود این، سال‌ها بعد و در ۱۹۷۳، «واسیلویچ» الهام‌بخش لئونید گایدای، کارگردان نامدار روسیه، شد تا فیلم کمدی «ایوان: واسیلویچ شغل خود را تغییر می‌دهد» را بسازد. این اثر سینمایی در دوران برژنف با استقبال گسترده‌ی قشرهای مختلف جامعه‌ی شوروی مواجه شد و به یکی از پرمخاطب‌ترین کمدی‌های آن دوران تبدیل گشت.