کتاب مترجمان هزارویک شب / مدینه فاضله مردی خسته اثر خورخه لوئیس بورخس و جین فرانکو، ترجمه شاپور بهیان، انتشارات خوب

کتاب «مترجمان هزار و یک شب»، نوشته‌ی خورخه لوئیس بورخس، اثری است که در انتهای آن نقدی از جین فرانکو با عنوان «مدینه‌ی فاضله‌ی مردی خسته» آمده است. این کتاب با نام کامل «مترجمان هزار و یک شب / مدینه‌ی فاضله‌ی مردی خسته» شامل چند متن از بورخس با عنوان‌های «اسیر»، «داستان: مترجمان هزار و یک شب»، «درباره‌ی کیش پرستش کتاب‌ها» و «فرقه‌ی ققنوس» است. برخی از این نوشته‌ها در ظاهر شکل مقاله یا جستار دارند؛ اما سبک خاص بورخس موجب شده است که مرز میان داستان، مقاله و متن تاریخی در آثار او از میان برود و خواننده هیچ‌گاه به‌طور دقیق نتواند تشخیص دهد با چه نوع متنی مواجه است. پس از این مجموعه، مقاله‌ای از جین فرانکو به نام «مدینه‌ی فاضله‌ی مردی خسته» درباره‌ی خود بورخس در کتاب درج شده است. در بخشی از کتاب «مترجمان هزار و یک شب / مدینه‌ی فاضله‌ی مردی خسته» چنین آمده است: برتون افسانه‌ای همان مترجم «هزار و یک شب» است. به‌نظر می‌رسد تفاوت اساسی میان شعر و نثر به انتظار متفاوت خوانندگان بازمی‌گردد. شعر شدتی می‌طلبد که در نثر چندان قابل تحمل نیست و همین ویژگی در ترجمه‌ی برتون به‌وضوح دیده می‌شود. ترجمه‌ی او اعتباری به‌دست آورد که هیچ شرق‌شناس دیگری توان رقابت با آن را ندارد. این ترجمه با ویژگی‌هایی خاص، سرشار از جذابیت‌های امر ممنوعه است و تنها یک‌بار در هزار نسخه برای مشترکان «کلوب برتون» منتشر شد؛ آن هم با شرط الزام‌آور قانونی که هرگز تجدید چاپ نگردد. بعدها لئونارد سی. اسمیترز نسخه‌ای دیگر منتشر کرد و بخش‌هایی را که خود «نشانه‌ی کمال بی‌سلیقگی» می‌دانست، حذف کرد؛ بخش‌هایی که نبودشان به‌گفته‌ی او موجب تأسف هیچ‌کس نمی‌شد. بعدها نیز بنت سرف منتخبی از همین متن تهیه کرد و مدعی شد که چیزی را خلاصه نکرده است، در حالی‌که گزیده‌ی او برگرفته از همان نسخه‌ی ویرایش‌شده بود. اگرچه این سخن شاید نوعی اغراق به‌نظر برسد، اما مقایسه‌ی خواندن «هزار و یک شب» در ترجمه‌ی سر ریچارد برتون با ترجمه‌ای ساده و لفظ‌به‌لفظ همراه با یادداشت‌های توضیحی، همانند اثر سندباد بحری، خودواقعیتی شگفت و باورناپذیر می‌نماید.