کتاب خاطرات هنرپیشه نقش دوم اثر بهرام بیضایی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان

نمایشنامه «خاطرات هنرپیشه نقش دوم» نوشته‌ی بهرام بیضایی، یکی از شاخص‌ترین آثار ادبیات نمایشی و سینمایی ایران است که با نگاهی انتقادی و دراماتیک، واقعیت‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تاریخ معاصر را بازتاب می‌دهد. این اثر به شیوه‌ای روایی، داستان دو مرد روستایی به نام‌های «ذوالفقار» و «موهبت» را روایت می‌کند که با امید یافتن شغلی بهتر، راهی شهر می‌شوند؛ غافل از آنکه سرنوشتشان آن‌ها را به سوی کاری ناخواسته، یعنی بدل‌پوشی با لباس طرفداران رژیم شاه، سوق می‌دهد. بیضایی در این نمایشنامه تنها به بازنمایی یا نقد ساده بسنده نکرده است؛ او با رویکردی ساختارگرایانه، مسئله‌ای اجتماعی را کاویده و آن را نه محدود به یک مقطع مشخص، بلکه به‌گونه‌ای سیال و جهانی مطرح کرده تا در گذر زمان نیز معنا و تأثیر خود را حفظ کند. به همین دلیل «خاطرات هنرپیشه نقش دوم» فراتر از یک درام اجتماعی، به اثری ماندگار در ادبیات نمایشی ایران بدل شده است. رویدادهای این داستان در میانه‌ی دهه پنجاه و در پس‌زمینه‌ی «انقلاب سفید» و «اصلاحات ارضی» رخ می‌دهد. بیضایی با تیزبینی، پیامدهای سیاسی و اقتصادی آن دوره را به تصویر می‌کشد: از بی‌نصیب ماندن گروهی از کشاورزان و خشک شدن زمین‌های حاصلخیز گرفته تا مهاجرت گسترده‌ی روستاییان به شهرها، گسترش حاشیه‌نشینی، بیکاری و فقر. این شرایط بستری است که زندگی شخصیت‌های اصلی یعنی ذوالفقار و موهبت را شکل می‌دهد. ذوالفقار و موهبت دو انسان ساده و صادق‌اند که تنها مهارتشان در کشاورزی خلاصه می‌شود. اما جست‌وجوی کار در تهران آن‌ها را وارد بازی‌ای می‌کند که از ماهیت واقعی آن بی‌خبرند. پذیرش ناخواسته‌ی این نقش تحمیلی، سرنوشت آن‌ها را به نمادی از بحران‌های اجتماعی و سیاسی ایران در آن سال‌ها بدل می‌سازد. به این ترتیب، نمایشنامه‌ی «خاطرات هنرپیشه نقش دوم» علاوه بر ارزش هنری و دراماتیک، سندی گویا از بخشی از تاریخ معاصر ایران است.