کتاب طلایه‌‌دار مدرنیسم سیاسی در ایران: میرزافتحعلی آخوندزاده اثر مجموعهٔ نویسندگان و حسن جوادی، انتشارات اگر

میرزا فتحعلی آخوندزاده (زادهٔ ۱۲ ژوئیهٔ ۱۸۱۲ / ۲ رجب ۱۲۲۷ ه‍.ق – درگذشتهٔ ۹ مارس ۱۸۷۸ / ۵ ربیع‌الاول ۱۲۹۵ ه‍.ق) نمایشنامه‌نویس، روشنفکر و آزادی‌خواه ایرانی بود که او را بنیان‌گذار ادبیات نوین در ایران می‌دانند. وی نخستین نمایشنامه‌نویس ایرانی، پیشگام نمایش‌نویسی به شیوهٔ اروپایی در آسیا و از چهره‌های برجستهٔ جنبش ترقی‌خواهی و ملی‌گرایی ایرانی به‌شمار می‌آید. آخوندزاده از نخستین و صریح‌ترین خداناباوران در جهان اسلام بود. اندیشه‌های او تأثیر عمیقی بر متفکران عصر مشروطیت ایران، از جمله میرزا آقاخان کرمانی، میرزا ملکم‌خان، عبدالرحیم طالبوف و میرزا آقا تبریزی گذاشت. او در آثار خود از معدود نویسندگانی بود که به موضوع زن و مشکلات زنان ایرانی پرداخت. هرچند در نمایشنامه‌هایش آزادی زنان و چالش‌های اجتماعی آنان مطرح می‌شود، اما او راه‌حلی عملی برای رهایی زنان ارائه نمی‌دهد. محور اصلی آثار آخوندزاده روشنگری، نقد و هجو سنت‌های کهن و در عین حال ستایش جلوه‌های تجدد و پیشرفت بود. او با آگاهی از اندیشه‌های سیاسی مدرنیته، جدایی میان سیاست نوین غربی و شریعت سنتی را امری اساسی می‌دانست و صراحتاً با هرگونه تلفیق میان سنت و مدرنیته مخالفت می‌کرد. از این رو مادیت فلسفهٔ نوین را در تقابل با انگاره‌های متافیزیکی گذشته قرار داد. یکی از جنبه‌های مهم اندیشهٔ او تلاش برای مقابله با سیطرهٔ فرهنگ دینی ـ عربی و طرح ایدهٔ ملی‌گرایی از رهگذر بازگشت به شکوه ایران باستان بود. آخوندزاده این رویکرد تاریخی را راهکاری برای بازسازی هویت جامعه‌ای می‌دانست که در برابر پیشرفت‌های ملت‌های دیگر دچار احساس عقب‌ماندگی و حقارت شده بود. با این همه، اندیشه‌های او در زمان حیات و حتی سال‌ها پس از مرگش در فرهنگ و سیاست ایران نفوذ جدی پیدا نکرد. بسیاری از دیدگاه‌هایش یا نادیده گرفته شد یا به کلی مردود شناخته می‌شد، با این حال بعدها زمینه‌ساز تأثیرگذاری بر جریان‌های روشنفکری و مشروطه‌خواهی ایران گردید.