کتاب هنری چهارم اثر تام استاپارد، ترجمه حمید احیاء، انتشارات گره

نمایشنامه «هنری چهارم»، حاصل همکاری لوئیجی پیراندلو، نمایشنامه‌نویس برجسته ایتالیایی، و تام استاپارد، نویسنده توانمند بریتانیایی، نخستین بار در ۱۰ ژوئیه ۲۰۰۵ منتشر شد. استاپارد در این اقتباس، اثر کلاسیک «انریکوی چهارم» (۱۹۲۱) را با حفظ مضامین اصلی چون هویت، جنون و ماهیت واقعیت، در قالبی معاصر بازآفرینی کرده و به آن حیاتی تازه بخشیده است. داستان پیرامون اشراف‌زاده‌ای ناشناس شکل می‌گیرد که پس از سقوط از اسب در جریان بازسازی یک کارناوال قرون‌وسطایی درباره امپراتور آلمانی هنری چهارم، دچار توهم می‌شود و باور می‌کند خودِ او همان امپراتور است. او دو دهه تمام در ویلایی دورافتاده در اومبریا زندگی می‌کند؛ عمارتی که با نهایت دقت به سبک قرن یازدهم بازسازی شده است. در این دوران اطراف او را خانواده و خدمتکارانی پر کرده‌اند که به توهماتش دامن می‌زنند. اما روزی که خانواده تصمیم می‌گیرند او را با همراهی یک روان‌پزشک به سوی حقیقت بازگردانند، ماجرا به افشاگری‌هایی غیرمنتظره و گفت‌وگوهایی عمیق درباره مرز باریک میان عقل و جنون کشیده می‌شود. «هنری چهارم» در هسته خود به کاوش در پیچیدگی هویت و روان انسان می‌پردازد. باور قهرمان به هویت سلطنتی‌اش، نمادی از نقاب‌هایی است که آدمیان در زندگی روزمره بر چهره می‌زنند. اندیشه‌های فلسفی پیراندلو درباره سیالیت هویت در هم‌نشینی با زبان معاصر و نگاه طنزآمیز استاپارد، روایتی چندلایه می‌آفریند که مخاطب را به بازاندیشی درباره واقعیت و ادراک شخصی خود وامی‌دارد. اقتباس تام استاپارد به دلیل زبان محاوره‌ای، ریتم تند و طنز ظریف خود، تصویری تازه و زنده از اثر کلاسیک پیراندلو ارائه می‌دهد. منتقدان این اثر را نمونه‌ای کم‌نظیر از تلفیق دقت فلسفی نمایشنامه اصلی با خلاقیت دراماتیک و شوخ‌طبعی استاپارد دانسته‌اند. برخی آن را «دوره‌ای عجیب و غریب» نامیده‌اند که در نهایت، «استوپپاردلو» ـ ترکیبی از پیراندلو و استاپارد ـ تلقی می‌شود. پس از انتشار، «هنری چهارم» به دلیل نوآوری در احیای یک متن کلاسیک بسیار مورد توجه قرار گرفت و در صحنه‌های معتبر تئاتر، از جمله سالن «انبار دونمار» لندن به کارگردانی مایکل گراندیج و با بازی درخشان ایان مک‌دیارمید اجرا شد. بررسی موضوعاتی همچون گذر زمان، پیری و کشمکش میان توهم و واقعیت، سبب شده این اثر همچنان برای مخاطبان امروز الهام‌بخش و تأمل‌برانگیز باقی بماند. «هنری چهارم» نه تنها یادآور ارزش‌های پایدار اندیشه‌های پیراندلو درباره هویت و واقعیت است، بلکه با نبوغ زبانی و طنز استاپارد، بُعدی نو و غنی یافته است. این نمایشنامه با مضامین ژرف و چندوجهی خود، خواننده و تماشاگر را به اندیشیدن درباره ماهیت «خود» و نقاب‌هایی که در صحنه زندگی برمی‌گزینیم دعوت می‌کند.